Yolumnet

AYT · Biyoloji

Canlılar ve Çevre

Yaklaşık 15 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

Neden çölde kaktüs, kutuplarda yosun yetişir? Bir göl neden bir anda yeşile dönüp balıkları ölür? Bazı kuşların yumurta kabukları neden kırılgan hâle gelmişti? Canlılar yaşadıkları çevreyle sürekli etkileşir. İnsan etkinlikleri bu dengeyi hızla bozuyor. Bu konuda biyomları, sucul ekosistemleri, biyolojik çeşitliliği, insanın çevreye etkilerini (kirlilik, ötrofikasyon, biyolojik büyütme, ormansızlaşma, küresel ısınma) ve koruma yollarını öğreneceksin. AYT'de biyom eşleştirmesi, ötrofikasyon ve biyolojik büyütme soruları çıkar.

Hedefler

  1. Başlıca biyomları iklim ve canlı özelliklerine göre eşleştirmek.
  2. Biyolojik çeşitliliğin düzeylerini ve önemini açıklamak.
  3. Hava, su ve toprak kirliliğinin canlılara etkisini yorumlamak.
  4. Ötrofikasyonun basamaklarını sıralamak.
  5. Biyolojik büyütmeyi (biyoakümülasyon) besin zinciriyle açıklamak.
  6. Koruma ve sürdürülebilirlik yaklaşımlarını söylemek.
Canlılar ve Çevre · Benim Hocam

1. Biyomlar

Biyom, iklimi ve baskın bitki örtüsüyle tanımlanan büyük kara ekosistemidir.

Biyom İklim Canlılar
Tundra Çok soğuk, kısa yaz, donmuş toprak (permafrost) Yosun, liken, ren geyiği, kutup tilkisi
Tayga (iğne yapraklı orman) Uzun soğuk kış Çam, ladin, kurt, ayı
Ilıman yaprak döken orman Dört mevsim Meşe, kayın, geyik
Bozkır (step) Yağış az, kurak Otlar, kemirgenler
Savan Sıcak, yağış mevsimlik Uzun otlar, zürafa, aslan
Çöl Çok az yağış Kaktüs, deve, kertenkele
Tropikal yağmur ormanı Sıcak, çok yağışlı En yüksek tür çeşitliliği

Sucul ekosistemler: Tatlı su (göl, nehir, gölet) ve tuzlu su (okyanus, deniz, haliç). Okyanuslar yüzeyin büyük bölümünü kaplar ve oksijenin önemli kısmını üretir (plankton).

2. Biyolojik çeşitlilik

  • Genetik çeşitlilik: Bir tür içindeki gen farklılıkları.
  • Tür çeşitliliği: Bir bölgedeki tür sayısı.
  • Ekosistem çeşitliliği: Farklı yaşam ortamlarının çokluğu.

Çeşitlilik ekosistemi kararlı ve hastalık, iklim değişimine dirençli yapar. Besin, ilaç, hammadde ve oksijen kaynağıdır. Ülkemiz üç biyocoğrafi bölgeden ve birçok endemik türden (yalnızca belirli bir bölgede yaşayan) oluşan zengin bir çeşitliliğe sahiptir.

Çeşitliliği azaltan etkenler: Yaşam alanlarının yok edilmesi ve parçalanması, yabancı (istilacı) türler, aşırı avlanma, kirlilik, iklim değişikliği.

3. İnsanın çevreye etkileri

Hava kirliliği: SO2\text{SO}_2, NOx\text{NO}_x, CO\text{CO}, partikül madde. Asit yağmuru, solunum hastalıkları, ozon incelmesi (CFC) ve küresel ısınma (CO2\text{CO}_2, CH4\text{CH}_4 artışı).

Su kirliliği: Evsel atıklar, tarım ilaçları, sanayi atıkları, petrol sızıntıları.

Ötrofikasyon:

  1. Göle gübre, deterjan ya da kanalizasyondan fazla azot ve fosfor girer.
  2. Algler aşırı çoğalır (su yüzeyi yeşile döner).
  3. Algler ışığı engeller, alttakiler ölür.
  4. Ölü algları ayrıştırıcılar çözerken sudaki oksijeni tüketir.
  5. Oksijensizlikten balıklar ve diğer canlılar ölür.

Toprak kirliliği: Pestisit, ağır metaller, plastik. Tuzlanma ve erozyon verimi azaltır.

Çölleşme ve ormansızlaşma: Ormanların yok edilmesi CO2\text{CO}_2 emilimini azaltır, toprak kaybına ve biyoçeşitlilik kaybına yol açar.

Biyolojik büyütme (biyoakümülasyon): Yavaş parçalanan zehirli maddeler (DDT, cıva, ağır metaller) canlı vücudunda birikir. Besin zincirinde yukarı çıktıkça derişimi artar. Çünkü her avcı çok sayıda avı yer.

Örnek: Plankton →\rightarrow küçük balık →\rightarrow büyük balık →\rightarrow balıkçıl kuşu zincirinde DDT en çok balıkçıl kuşunda bulunur. DDT, kuşlarda yumurta kabuğunu inceltmiş, popülasyonları azaltmıştır.

Küresel iklim değişikliği: Sera gazlarının artışı ortalama sıcaklığı yükseltir. Buzullar erir, deniz seviyesi yükselir, ekosistemler ve mevsim ritimleri bozulur, türler yer değiştirir ya da yok olur.

4. Koruma ve sürdürülebilirlik

  • Koruma alanları: Milli parklar, doğal sit alanları, ramsar alanları (sulak alanlar).
  • Gen bankaları, tohum bankaları ve botanik bahçeleri.
  • Yenilenebilir enerji, enerji verimliliği.
  • Geri dönüşüm, atık azaltma, kompost.
  • Entegre zararlı yönetimi, organik tarım.
  • Bilinçli tüketim, çevre eğitimi.
  • Sürdürülebilir kalkınma: Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılamak.

Nesli tükenmekte olan türler (örneğin Akdeniz foku, Anadolu parsı) özel koruma programlarıyla izlenir.

5. Sık yapılan hatalar

  • Tundrada ağaç yetiştiğini sanmak. Orada permafrost vardır, bitki örtüsü liken ve yosundur.
  • Ötrofikasyonda göldeki oksijenin arttığını sanmak. Ayrışma oksijeni tüketir.
  • Biyolojik büyütmeyi besin zincirinde aşağı doğru sanmak. Zehir yukarıda artar.
  • Küresel ısınma ile ozon incelmesini aynı sanmak. Sera gazları ısınmaya, CFC'ler ozon incelmesine yol açar.
  • Biyolojik çeşitliliğin yalnızca tür sayısı olduğunu sanmak. Gen ve ekosistem çeşitliliği de vardır.

6. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Tundra Permafrost, liken ve yosun
Yağmur ormanı En yüksek çeşitlilik
Ötrofikasyon Alg artar, oksijen azalır, canlı ölür
Biyolojik büyütme Zehir zincirde yukarı artar
Biyoçeşitlilik Gen, tür, ekosistem
Sera gazları CO2\text{CO}_2, CH4\text{CH}_4
Sürdürülebilirlik Kaynakları gelecek için korumak

Mini test

Soru 1

Plankton, küçük balık, büyük balık ve balıkçıl kuşundan oluşan bir besin zincirinde bir sudaki DDT kirliliği izleniyor. DDT'nin vücuttaki derişimi hangi canlıda en yüksek olur?

  1. ABalıkçıl kuşu
  2. BPlankton
  3. CKüçük balık
  4. DBüyük balık
  5. ESuyun kendisi
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. DDT yavaş parçalanır ve canlıların vücudunda birikir.
  2. Besin zincirinde yukarı çıkıldıkça her avcı çok sayıda av tükettiğinden derişim artar (biyolojik büyütme).
  3. En üst basamaktaki balıkçıl kuşunda derişim en yüksektir. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: Plankton, Küçük balık ve Büyük balık alt ve orta basamaktadır, derişim daha düşüktür / Suyun kendisi çok seyreltik.

Soru 2

Bir göle tarım alanlarından fazla gübre karışması sonucunda aşağıdaki olaylar hangi sırayla gerçekleşir?

  1. AAlgler çoğalır, oksijen miktarı artar, balıklar çoğalır.
  2. BOksijen azalır, algler çoğalır, balıklar ölür.
  3. CAlgler çoğalır, ayrışma oksijeni tüketir, balıklar ölür.
  4. DBalıklar ölür, oksijen azalır, algler çoğalır.
  5. EAlgler azalır, oksijen miktarı artar, balıklar çoğalır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Azot ve fosfor fazlalığı alglerin aşırı çoğalmasına yol açar.
  2. Ölen algları ayrıştırıcılar çözerken sudaki oksijeni tüketir.
  3. Oksijensizlikten balıklar ölür. Bu süreç ötrofikasyondur. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: A ve E oksijenin artması yanlış / B ve D sıra yanlış, alg çoğalması başlangıçtır.

Soru 3

Yıl boyunca çok soğuk, yaz mevsimi çok kısa olan ve toprağı sürekli donmuş (permafrost) olan bir bölgenin bitki örtüsünü yosun ve likenler oluşturuyorsa bu bölge aşağıdaki biyomlardan hangisidir?

  1. ATayga
  2. BSavan
  3. CTundra
  4. DÇöl
  5. ETropikal yağmur ormanı
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Sürekli donmuş toprak (permafrost), çok kısa yaz ve yosun-liken örtüsü tundranın özelliğidir.
  2. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: Tayga iğne yapraklı ormanlarla kaplıdır / Savan sıcaktır / Çöl kurak ve genellikle sıcaktır / Tropikal yağmur ormanı sıcak ve çok yağışlıdır.

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi biyolojik çeşitliliği azaltan etkenlerden biri değildir?

  1. AKoruma alanlarının oluşturulması
  2. BYaşam alanlarının parçalanması
  3. CYabancı türlerin ekosisteme girmesi
  4. DAşırı avlanma ve toplama
  5. EKirliliğin artması
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Koruma alanları (milli park, ramsar alanı) türlerin ve yaşam alanlarının korunmasını sağlar, çeşitliliği artırır ya da korur.
  2. Diğer seçeneklerin hepsi tür kaybına yol açar. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: B yaşam alanı kaybı en büyük tehdit / C istilacı türler yerli türleri bastırır / D aşırı avlanma popülasyonları azaltır / E kirlilik canlıları öldürür ya da üremesini engeller.

Kendini dene

Kendini dene

Permafrost hangi biyomda bulunur?

Tundrada.

Ötrofikasyonda göldeki oksijene ne olur?

Azalır.

Zehirli madde besin zincirinde nerede en yüksek derişimdedir?

En üst basamakta.

Biyolojik çeşitliliğin düzeyleri nelerdir?

Gen, tür ve ekosistem çeşitliliği.

Sürdürülebilir kalkınma ne demektir?

Kaynakları gelecek nesilleri düşünerek kullanmak.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Biyoloji dersinin diğer konuları