Bu konuda ne öğreneceksin
Ramazan ayında kapınıza bir yardım kampanyası için gelen gönüllüleri, bir mahallede herkesin bir öğrencinin eğitimi için para topladığını, bir çeşmenin üzerindeki “Hayrat” yazısını görmüş olabilirsin. Bunların hepsi paylaşma ve dayanışma kültürünün parçasıdır. İslam’da bunun iki temel yolu zekât ve sadakadır. Bu konuda zekâtın ne olduğunu, kimlere verildiğini, sadaka çeşitlerini ve toplumdaki yerini öğreneceksin.
Hedefler
- Zekâtın anlamını, şartlarını ve kimlere verildiğini açıklamak.
- Sadaka, infak ve sadaka-i câriye kavramlarını örneklerle anlatmak.
- Zekât ile sadaka arasındaki farkları söylemek.
- Yardımlaşmanın bireye ve topluma sağladığı faydaları yorumlamak.
1. Zekât nedir?
Zekât, belli bir miktarın üzerinde malı olan Müslümanların, mallarının belli bir bölümünü ihtiyaç sahiplerine vermesidir. Zekât, İslam’ın beş şartından biridir. Hem malî hem de sosyal bir ibadettir.
Zekât sözcüğü temizlik ve artma anlamlarına gelir. Zekât veren kişinin malı bereketlenir ve kalbi cimrilik gibi kötü duygulardan arınır.
Zekât kimlere farzdır?
Bir kişiye zekât vermenin farz olması için şu şartlar aranır.
- Müslüman, akıllı ve ergen olması.
- Nisap miktarı mala sahip olması: Zekâtın farz olması için gereken asgari mal varlığıdır. Altın cinsinden yaklaşık 80 gram değerindedir. (Güncel miktar için Diyanet’e bakılır.)
- Bu malın temel ihtiyaçlar ve borçlar dışında kalması.
- Malın üzerinden bir yıl geçmesi (kameri yıl).
Zekât oranı
- Para, altın, gümüş ve ticaret mallarında kırkta bir (yüzde 2,5).
- Tarım ürünlerinde farklı oran uygulanır (öşür).
- Hayvanlarda belli bir sayıdan sonra farklı oranlar vardır.
Örnek: Nisabı aşan ve bir yılı dolan 20 000 TL birikimi olan kişi TL zekât verir.
Kendini dene
Zekâtın farz olması için gereken şartlardan ikisini yaz.
Nisap miktarı mala sahip olmak ve malın üzerinden bir yıl geçmesi.
Bir tüccar 80 000 TL ticaret malına ve birikime sahiptir ve bir yıl geçmiştir. Zekât oranı kırkta bir ise ne kadar verir?
TL.
2. Zekât kimlere verilir?
Kur’an’da (Tevbe suresi, 60. ayet) zekâtın verileceği sekiz grup sayılmıştır.
| Zekât verilecek grup | Kimler? |
|---|---|
| Fakirler | Hiçbir geliri olmayan ya da çok az geliri olanlar |
| Miskinler | Geliri ihtiyacını karşılamayanlar |
| Zekât toplayan görevliler | Zekâtı toplama ve dağıtma görevi yapanlar |
| Kalpleri İslam’a ısındırılacaklar | Müslüman olmak isteyenler ya da İslam’a ısınması beklenenler |
| Köle ve esirler | Özgürlüğüne kavuşturulacak insanlar |
| Borçlular | Borcunu ödeyemeyenler |
| Allah yolunda olanlar | Hayırlı hizmetlerde, Allah rızası için çalışanlar |
| Yolda kalmışlar | Yolculuk sırasında yardıma ihtiyaç duyanlar |
Zekât verilmeyecek kişiler
- Anne-baba, dede-nine (usul) ve çocuk, torun (füru) ile eş: Çünkü bu kişilerin bakım yükümlülüğü zaten kişinin üzerindedir.
- Zengin kişiler.
- Gösteriş amacıyla ve karşılık beklenerek verilen yardım zekât sayılmaz. Zekât, Allah rızası için verilmelidir.
3. Sadaka
Sadaka, Allah rızası için, karşılık beklemeden yapılan her türlü iyilik ve yardımdır. Sadaka sözcüğü “doğruluk” kökünden gelir. Zekâttan farklı olarak sadakada nisap ve süre şartı yoktur. Herkes, gücü ölçüsünde sadaka verebilir.
Sadakanın çeşitleri:
- Mal ile yapılan yardım: Para, yiyecek, giyecek vermek.
- Güzel söz söylemek: İyi bir söz sadakadır.
- Gülümsemek: “Kardeşinin yüzüne gülümsemen sadakadır.” (Hadis)
- Yola engel olan şeyi kaldırmak: Bir taşı yoldan çekmek bile sadakadır.
- Bilgi paylaşmak: İlim öğretmek, birine yol göstermek.
Sadaka-i fıtır (fitre)
Ramazan ayı sonunda, bayram namazından önce verilen sadakadır. Yoksulların bayramı sevinçle geçirmesini sağlamayı amaçlar. Her Müslüman, kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler için fitre verir.
Kurban
Zilhicce ayında belirli şartları taşıyan kişilerin, Allah rızası için hayvan kesip etini paylaştırmasıdır. Etin bir bölümü yoksullara dağıtılır. Böylece toplumda paylaşma ve dayanışma güçlenir.
Sadaka-i câriye
Sadaka-i câriye, kişinin ölümünden sonra da sevabı devam eden hayırlardır. Okul, çeşme, köprü, kütüphane yaptırmak, ağaç dikmek, faydalı bir kitap yazmak bunlara örnektir.
Hz. Muhammed şöyle buyurmuştur (anlamı): “İnsan ölünce üç şey dışında amel defteri kapanır: Sadaka-i câriye, kendisinden faydalanılan ilim ve kendisine hayır dua eden hayırlı evlat.”
Vakıf: Kişinin malını, belli bir amaç için (okul, hastane, çeşme gibi) kalıcı olarak ayırmasıdır. Selçuklu ve Osmanlı’da vakıflar, eğitim, sağlık ve sosyal yardım alanında büyük hizmet verdi. Bugün de birçok vakıf faaliyetini sürdürüyor.
4. Zekât ve sadaka arasındaki farklar
| Özellik | Zekât | Sadaka |
|---|---|---|
| Hükmü | Farz (zorunlu) | Nafile (gönüllü) |
| Nisap şartı | Var | Yok |
| Süre şartı | Bir yıl | Yok |
| Miktar | Belirli (genelde kırkta bir) | Serbest |
| Verilecekler | Kur’an’da sayılan sekiz grup | Herkese verilebilir |
| Kimler verir? | Nisaba sahip Müslümanlar | Her Müslüman |
5. Yardımlaşmanın faydaları
Bireye faydaları:
- Cimrilik, bencillik gibi kötü huylardan arınır.
- Paylaşmanın verdiği manevi huzuru yaşar.
- Allah’ın rızasını kazanmayı hedefler.
Topluma faydaları:
- Yoksulluk azalır, gelir dağılımı dengelenir.
- Zengin ile yoksul arasındaki mesafe kısalır, kıskançlık ve kin azalır.
- Toplumsal dayanışma ve kardeşlik güçlenir.
- Ekonomide mal dolaşıma girer, atıl kalmaz.
- Zenginler zekâtlarını verirYoksullar temel ihtiyaçlarını karşılar, toplumda kıskançlık azalır.
- İnsanlar yardımlaşırToplumsal dayanışma ve barış güçlenir.
- Sadaka-i câriye yapılırYapan kişi öldükten sonra da topluma faydası ve sevabı sürer.
6. Konuyu toparla
| Kavram | Özet |
|---|---|
| Zekât | Nisaba sahip Müslümanın, malının belli bölümünü ihtiyaç sahibine vermesi |
| Nisap | Zekâtın farz olması için gereken asgari mal |
| Zekât oranı | Para ve ticaret mallarında kırkta bir |
| Sadaka | Karşılık beklemeden yapılan iyilik |
| Fitre | Ramazan sonunda bayram namazından önce verilen sadaka |
| Sadaka-i câriye | Sevabı devam eden hayır |
| Vakıf | Malı kalıcı olarak hayır amacıyla ayırmak |
Mini test
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi zekâtın farz olması için gereken şartlardan biri değildir?
- ANisap miktarı mala sahip olmak
- BMalın üzerinden bir yıl geçmesi
- CMal sahibinin evli olması
- DMüslüman, akıllı ve ergen olmak
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Zekâtın farz olması için Müslüman, akıllı ve ergen olmak, nisaba sahip olmak ve üzerinden bir yıl geçmesi gerekir.
- Evli olmak şart değildir. Doğru cevap C.
Soru 2
Aşağıdaki kişilerden hangisine zekât verilebilir?
- AZengin olan uzak bir akrabaya
- BBorcunu ödeyemeyen bir kişiye
- CKendi çocuğuna ya da torununa
- DYardıma muhtaç olan annesine
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Zengin kişilere, kişinin kendi çocuğuna, anne-babasına zekât verilmez.
- Borçlular zekât verilecek gruplar arasında sayılmıştır. Doğru cevap B.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi sadaka-i câriye örneğidir?
- AKöye bir çeşme yaptırmak
- BRamazan sonunda fitre vermek
- CBayramda kurban kesmek
- DKomşusuna bir kap yemek göndermek
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Sadaka-i câriye, kişinin ölümünden sonra da faydası devam eden kalıcı hayırlardır.
- Çeşme yaptırmak bu tür bir hayırdır. Fitre ve kurban belirli zamanlarda verilen sadakalardır, yemek göndermek ise bir kereliktir. Doğru cevap A.
Soru 4
Zekât ile sadaka arasındaki farklarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AZekât nafile, sadaka farzdır.
- BSadakanın nisap şartı vardır.
- CZekât, herkese verilebilir.
- DSadakada nisap ve süre şartı yoktur.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Zekât farz, sadaka nafiledir. A yanlış.
- Nisap şartı zekâtta vardır, sadakada yoktur. B yanlış. Zekât, Kur’an’da sayılan sekiz gruba verilir. C yanlış.
- Sadakada nisap ve süre şartı yoktur. Doğru cevap D.
Kendini dene
Kendini dene
Zekâtın bireye iki faydasını yaz.
Cimrilik gibi kötü huylardan arınmak, malın bereketlenmesi ve manevi huzur.
Fitre ne zaman verilir?
Ramazan ayı sonunda, bayram namazından önce.
Sadaka-i câriyeye üç örnek ver.
Okul, çeşme, köprü, kütüphane yaptırmak, ağaç dikmek, faydalı kitap yazmak.
“Gülümsemek sadakadır” sözü ne anlatır?
Sadaka yalnızca mal vermek değildir, güzel söz ve davranış da sadaka sayılır.
Yardımlaşmanın topluma sağladığı iki fayda nedir?
Yoksulluğun azalması ve toplumsal dayanışmanın güçlenmesi.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.