Yolumnet

LGS · Fen Bilimleri

Elektrik Yükleri ve Elektrik Enerjisi

Yaklaşık 14 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-21

Bu konuda ne öğreneceksin

Kazağını çıkarırken saçların havalanır, kapı koluna dokununca elektrik çarpar, yağmurlu havada şimşek çakar. Bunların hepsi elektrik yüklerinin oyunudur. Bu konuda yüklü cisimlerin birbirini nasıl etkilediğini, yüklenmenin nasıl olduğunu ve evde harcadığımız elektrik enerjisinin nasıl hesaplandığını öğreneceksin.

Hedefler

  1. Atomdaki yükleri ve cisimlerin nötr, pozitif ya da negatif yüklü olma durumunu açıklamak.
  2. Yüklü cisimler arasındaki çekme ve itme kuvvetini yorumlamak.
  3. Sürtünme, dokunma ve etki ile yüklenmeyi karşılaştırmak, elektroskobu kullanmak.
  4. Topraklama ve paratonerin işlevini açıklamak.
  5. Elektrik enerjisini kWh cinsinden hesaplayıp tasarruf yollarını söylemek.
Elektrik Yükleri ve Elektrik Enerjisi · Hız Yayınları Ortaokul

1. Elektrik yükleri

Her madde atomlardan oluşur. Atomun yapısında üç parçacık vardır.

Parçacık Yük Yeri
Proton Pozitif (+) Çekirdekte
Nötron Yüksüz Çekirdekte
Elektron Negatif (−) Çekirdek etrafında

Bir atomda proton ve elektron sayısı eşitse atom nötrdür. Cisimlerde de pozitif ve negatif yükler eşit sayıdaysa cisim nötrdür.

  • Cisim elektron kaybederse pozitif yüklü olur (protonlar fazla kalır).
  • Cisim elektron kazanırsa negatif yüklü olur (elektronlar fazla olur).

Katı maddelerde yalnızca elektronlar hareket edebilir. Protonlar çekirdekten ayrılmaz. Bu yüzden cismin yüklenmesi her zaman elektron alışverişiyle olur.

2. Yüklü cisimlerin etkileşimi

Yüklü cisimler birbirlerine kuvvet uygular.

  • Aynı cins yükler birbirini iter. (+ ile +, − ile −)
  • Zıt cins yükler birbirini çeker. (+ ile −)
  • Yüklü bir cisim nötr bir cismi de çeker. Nötr cisimdeki yükler yer değiştirir (etki ile), yakın tarafta zıt yük birikir ve cisimler birbirini çeker.

Kuvvet, yükler arasındaki mesafe küçüldükçe artar, yüklerin miktarı büyüdükçe artar.

Durum Sonuç
(+) ve (+) İtme
(−) ve (−) İtme
(+) ve (−) Çekme
Yüklü ve nötr Çekme (etki ile)

Kendini dene

Pozitif yüklü A cismi, B cismini itiyor. B cisminin yükü nasıldır?

Pozitiftir. Yalnızca aynı cins yükler birbirini iter.

C cismi hem A (+) hem B (−) cismini çekiyor. C cismi için ne söylenebilir?

C nötr olabilir. Nötr cisim, yüklü cisimleri etki ile çeker.

Aynı cins yükler birbirini iter, zıt cins yükler birbirini çeker
Yüklü cisimlerin etkileşimi

3. Yüklenme çeşitleri

Cisimler üç yolla yüklenebilir.

Sürtünme ile yüklenme

İki yalıtkan cisim birbirine sürtülünce biri diğerine elektron verir. Elektron veren pozitif, elektron alan negatif yüklenir. İkisi de zıt cins ve eşit miktarda yüklenir. Örneğin ebonit çubuk yünlü kumaşa sürtülünce ebonit negatif, kumaş pozitif yüklenir. Cam çubuk ipek kumaşa sürtülünce cam pozitif, ipek negatif yüklenir.

Dokunma ile yüklenme

Yüklü bir iletken, nötr bir iletkene dokundurulunca yük paylaşılır. İki cisim de aynı cins yükle yüklenir. Negatif yüklü cisim dokunduğu cisme elektron verir, iki cisim de negatif olur.

Etki ile yüklenme

Yüklü bir cisim, nötr bir iletkene dokunmadan yaklaştırılınca iletkendeki yükler ayrılır. İletken topraklanır, sonra toprak bağlantısı kesilip yüklü cisim uzaklaştırılırsa iletken yaklaştırılan cismin tersi cins yükle yüklenmiş olur.

Örnek: Negatif yüklü bir çubuk nötr bir iletken küreye yaklaştırılır.

  1. Çubuğa yakın uçta (+) yükler, uzak uçta (−) yükler toplanır.
  2. Uzak uçtaki (−) yükler topraklama ile toprağa gider.
  3. Toprak bağlantısı kesilip çubuk uzaklaştırılınca küre pozitif yüklü kalır.
Yüklenme Yüklenme sonucu
Sürtünme Zıt cins, eşit miktar
Dokunma Aynı cins
Etki Yaklaştırılan cismin tersi cins

4. Elektroskop

Elektroskop, cismin yüklü olup olmadığını anlamaya yarayan araçtır. Metal bir topuz, çubuk ve ince metal yapraklardan oluşur.

  • Nötr elektroskopta yapraklar kapalıdır.
  • Yüklü bir cisim topuza dokundurulursa ya da yaklaştırılırsa yapraklar aynı cins yükle yüklenir ve birbirini iterek açılır.
  • Yüklü cisim ne kadar çok yüklüyse yapraklar o kadar çok açılır.
  • Yüklü elektroskoba zıt cins yüklü cisim yaklaştırılırsa yapraklar önce kapanabilir, sonra tekrar açılabilir.

5. İletken, yalıtkan ve topraklama

İletken maddelerde (metaller) elektronlar serbestçe hareket eder. Yalıtkan maddelerde (plastik, cam, kauçuk) elektronlar hareket edemez. Yalıtkanlar sürtünmeyle yüklenir ama yükü yayamaz.

Topraklama, yüklü bir cismin elektronlarının toprağa akması ya da topraktan elektron alıp nötr hâle gelmesidir. Yer, çok büyük olduğu için yük alıp verebilir. Evlerdeki prizlerin topraklı olması, elektrikli aletlerde oluşabilecek fazla yükün güvenle boşalmasını sağlar.

Paratoner, yüksek binalara yerleştirilen sivri uçlu metal çubuktur. Yıldırım düşerken yük, paratoner üzerinden toprağa iletilir. Böylece binaya ve içindekilere zarar gelmez.

  • Bulutlarda yük birikirBulut ile yer arasında şiddetli bir yük boşalması, yani yıldırım olur.
  • Binaya paratoner takılırYıldırımın yükü metal çubuk ve kablo yoluyla toprağa gider, bina zarar görmez.
  • Benzin tankerinin altına zincir sarkıtılırSürtünmeyle biriken yük toprağa iletilir, kıvılcım ve yangın riski azalır.

6. Elektrik enerjisi ve tüketimi

Evlerde kullandığımız cihazlar elektrik enerjisini ışığa, ısıya, harekete ya da sese dönüştürür. Cihazların bir saniyede harcadığı enerjiye güç denir. Gücün birimi watt (W) tır.

E=P⋅tE = P \cdot t

Elektrik enerjisi kilowatt saat (kWh) ile ölçülür ve faturada bu birim kullanılır. Güç kilowatt, süre saat alınır.

1 kW=1000 W1\ \text{kW} = 1000\ \text{W}

Örnek: Gücü 2000 W olan bir ütü günde 1,5 saat çalışırsa harcadığı enerji:

2 kW⋅1,5 h=3 kWh2\ \text{kW} \cdot 1{,}5\ \text{h} = 3\ \text{kWh}

Bir kWh’ın fiyatı 4 TL ise bu ütünün günlük maliyeti 3⋅4=123 \cdot 4 = 12 TL olur.

Kendini dene

Gücü 100 W olan bir ampul günde 5 saat yanarsa kaç kWh enerji harcar?

0,1 kW⋅5 h=0,50{,}1\ \text{kW} \cdot 5\ \text{h} = 0{,}5 kWh

Gücü 1500 W olan bir saç kurutma makinesi 20 dakika çalışırsa kaç kWh enerji harcar?

1,5 kW⋅13 h=0,51{,}5\ \text{kW} \cdot \dfrac{1}{3}\ \text{h} = 0{,}5 kWh

Enerji tasarrufu

  • Kullanılmayan cihazları prizden çekmek ve bekleme modunda bırakmamak.
  • LED ampul kullanmak. Aynı ışığı çok daha az enerjiyle verir.
  • Enerji verimliliği yüksek (A+++ gibi) cihazları seçmek.
  • Çamaşır ve bulaşık makinesini dolu çalıştırmak.
  • Mümkün olduğunda gün ışığından yararlanmak.

7. Konuyu toparla

Başlık Hatırlanacak
Yük taşıyıcıları Elektron hareket eder, proton sabittir
Çekme ve itme Aynı cins iter, zıt cins çeker
Sürtünme Zıt cins, eşit yük
Dokunma Aynı cins yük
Etki Yaklaştırılanın tersi yük, topraklama gerekir
Elektroskop Yapraklar aynı yükle birbirini iter
Elektrik enerjisi E=P⋅tE = P \cdot t, birim kWh

Mini test

Soru 1

Nötr bir cam çubuk ipek kumaşa sürtülüyor ve cam çubuk pozitif yükleniyor. Buna göre bu olay için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. Aİpek kumaştan cam çubuğa proton geçmiştir.
  2. BCam çubuktan ipek kumaşa elektron geçmiştir.
  3. Cİpek kumaş da pozitif yüklenmiştir.
  4. DCam çubuktaki proton sayısı azalmıştır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Katı maddelerde yalnızca elektronlar hareket eder, protonlar geçmez. A ve D yanlış.
  2. Cam çubuk pozitif yüklendiğine göre elektron kaybetmiştir. Elektronlar ipek kumaşa geçmiştir. Doğru cevap B.
  3. Sürtünmede zıt cins yüklenme olur, ipek negatif yüklenir. C yanlış.

Soru 2

Negatif yüklü bir çubuk, nötr bir elektroskobun topuzuna dokunmadan yaklaştırılıyor. Buna göre elektroskobun yaprakları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. AYaprakların yükü değişmez, elektroskop kapalı kalır.
  2. BYapraklar pozitif yüklenir ve bu yüzden açılır.
  3. CAynı cins yükle yüklenip birbirini iterek açılır.
  4. DYaprakların yükü azalır ve elektroskop tamamen kapanır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Negatif yüklü çubuk yaklaştırılınca topuzdaki elektronlar itilir ve yapraklara doğru gider.
  2. Yapraklar aynı cins (negatif) yükle yüklenir ve birbirini iter, yani açılır.
  3. Doğru cevap C.

Soru 3

Gücü 500 W olan bir cihaz her gün 4 saat çalıştırılıyor. Buna göre bu cihaz 10 günde kaç kWh elektrik enerjisi harcar?

  1. A20
  2. B2
  3. C200
  4. D5
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. 500 W=0,5 kW500\ \text{W} = 0{,}5\ \text{kW}
  2. Bir günlük enerji: 0,5⋅4=20{,}5 \cdot 4 = 2 kWh.
  3. 10 günlük enerji: 2⋅10=202 \cdot 10 = 20 kWh. Doğru cevap A.

Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi enerji tasarrufu açısından yanlış bir davranıştır?

  1. AKullanılmayan cihazları prizden çekmek
  2. BLED ampul kullanmak
  3. CGün ışığından yararlanmak
  4. DOdadan çıkarken ışıkları açık bırakmak
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. A, B ve C elektrik tüketimini azaltan davranışlardır.
  2. Boş odada ışık açık bırakmak gereksiz enerji harcar. Doğru cevap D.

Kendini dene

Kendini dene

Bir cisim neden elektron alıp vererek yüklenir, proton alıp vererek yüklenmez?

Protonlar çekirdeğin içinde bulunur ve yerinden ayrılmaz. Elektronlar atomun dış kısmında olduğu için kolayca geçebilir.

Pozitif yüklü bir cisim nötr bir iletkene dokundurulursa iletken nasıl yüklenir?

Pozitif yükle yüklenir. Dokunma ile yüklenmede iki cisim de aynı cins yük alır.

Topraklamanın ne işe yaradığını bir örnekle anlat.

Fazla yükü toprağa akıtır. Örneğin paratoner, yıldırımın yükünü toprağa ileterek binayı korur.

60 W gücündeki bir ampul 10 saat yanarsa kaç kWh enerji harcar?

0,06⋅10=0,60{,}06 \cdot 10 = 0{,}6 kWh

Aynı cins yüklü iki cismi birbirine yaklaştırırsak ne gözlenir?

Birbirini iterler.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Fen Bilimleri dersinin diğer konuları