Yolumnet

LGS · Fen Bilimleri

Mevsimler ve İklim

Yaklaşık 13 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-21

Bu konuda ne öğreneceksin

Yaz neden sıcak, kış neden soğuk? Aynı anda dünyanın bir yarısında yaz yaşanırken diğer yarısında neden kış olur? Hava durumu ile iklim aynı şey mi? Bu konuda bu soruların cevabını bulacak, günlük hayatta duyduğun “küresel ısınma” kavramını da bilimsel olarak açıklayacaksın.

Hedefler

  1. Mevsimlerin oluşumunu Dünya’nın eksen eğikliği ve Güneş etrafındaki hareketiyle ilişkilendirmek.
  2. Güneş ışınlarının geliş açısının, gündüz süresinin ve sıcaklığın mevsimlere göre değişimini açıklamak.
  3. Hava olayları ile iklim arasındaki farkı söylemek.
  4. Sera etkisini, küresel ısınmayı ve iklim değişikliğini sebep-sonuç ilişkisiyle yorumlamak.
Mevsimler ve İklim · Hız Yayınları Ortaokul

1. Dünya’nın iki hareketi

Dünya aynı anda iki hareket yapar.

  • Dönme (kendi ekseni etrafında): Yaklaşık 24 saatte bir tur atar. Gece ile gündüzün oluşmasına sebep olur.
  • Dolanma (Güneş etrafında): Yaklaşık 365 gün 6 saatte bir tur atar. Mevsimlerin oluşmasına sebep olur.

Dünya’nın dönme ekseni, Güneş etrafında dolandığı yörünge düzlemine dik değildir, yaklaşık 23∘27′23^\circ 27' eğiktir. Üstelik dolanma sırasında bu eksen aynı yönü gösterir. Yani Dünya yörüngenin bir yerindeyken Kuzey Yarım Küre Güneş’e doğru eğik durur, yarım yıl sonra aynı eğiklik Güneş’in tersine bakar.

2. Mevsimler nasıl oluşur?

Eksen eğik olduğu için Güneş ışınları Dünya’ya yıl içinde farklı açılarla gelir.

  • Işınlar yüzeye dik ya da dike yakın gelirse aynı enerji daha küçük bir alana düşer. O bölge daha çok ısınır.
  • Işınlar eğik gelirse aynı enerji daha geniş bir alana yayılır. Birim yüzeye düşen enerji azalır, bölge daha az ısınır.

Ayrıca gündüz süresi de önemlidir. Güneş’in gökyüzünde kaldığı süre uzadıkça yüzey daha uzun süre ısınır.

  • Kuzey Yarım Küre Güneş’e doğru eğikIşınlar daha dik gelir, gündüzler uzar. Kuzey Yarım Küre’de yaz yaşanır.
  • Kuzey Yarım Küre Güneş’in tersine eğikIşınlar daha eğik gelir, gündüzler kısalır. Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır.
  • Dünya Güneş’e yaklaşıyor ya da uzaklaşıyorMevsimlerin sebebi değildir. Dünya Güneş’e en yakın olduğu zamanda (Ocak başı) Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır.

Dört önemli tarih

Tarih Kuzey Yarım Küre’de Güney Yarım Küre’de Güneş ışınları dik gelir
21 Mart İlkbahar başlar Sonbahar başlar Ekvator
21 Haziran Yaz başlar Kış başlar Yengeç Dönencesi (23∘27′23^\circ 27' K)
23 Eylül Sonbahar başlar İlkbahar başlar Ekvator
22 Aralık Kış başlar Yaz başlar Oğlak Dönencesi (23∘27′23^\circ 27' G)

Türkiye Kuzey Yarım Küre’de yer aldığı için 21 Haziran Türkiye’de yılın en uzun gündüzünün, 22 Aralık ise en kısa gündüzünün yaşandığı tarihtir. 21 Mart ve 23 Eylül’de dünyanın her yerinde gece ile gündüz yaklaşık eşittir.

3. Hava olayları ve iklim

İkisi sık karıştırılır.

Hava olayı (hava durumu), bir yerde kısa bir zaman diliminde, yani bir gün ya da birkaç gün içinde yaşanan atmosfer koşullarıdır. Sıcaklık, nem, basınç, rüzgâr ve yağış hava olaylarının bileşenleridir. “Bugün İstanbul’da yağmur yağıyor” bir hava olayıdır.

İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır. “Akdeniz’de yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır” cümlesi iklimi anlatır.

Özellik Hava olayı İklim
Süre Kısa (saatler, günler) Uzun (yıllar, genelde 30 yıl ve üzeri)
Değişkenlik Çabuk değişir Çok yavaş değişir
Örnek “Yarın hava yağışlı” “Karadeniz’de her mevsim yağış görülür”

İklimi etkileyen faktörler

  • Enlem: Ekvatordan kutuplara gidildikçe Güneş ışınları daha eğik gelir, sıcaklık düşer.
  • Yükselti: Yükseldikçe hava incelir, sıcaklık düşer. Bu yüzden aynı enlemde bile yüksek dağların tepesi karla kaplıdır.
  • Denize uzaklık: Su geç ısınır, geç soğur. Denize yakın yerlerde sıcaklık farkları azdır, kara içlerinde yaz ile kış arası fark büyüktür.
  • Yer şekilleri: Dağların uzanışı nemli rüzgârları kesebilir. Bir dağın denize bakan yamacı yağışlı, arka yamacı kurak olabilir.

4. Sera etkisi ve küresel ısınma

Dünya’yı saran atmosferde su buharı, karbondioksit (CO2\text{CO}_2), metan ve azot oksitler gibi gazlar vardır. Bu gazlar Güneş’ten gelen ışınların bir kısmını geçirir, yüzeyden geri yansıyan ısı ışınlarının bir kısmını ise tutar. Yer yüzeyini ısıtan bu doğal olaya sera etkisi denir.

Sera etkisi yaşam için gereklidir. Olmasaydı Dünya’nın ortalama sıcaklığı bugünkünden çok daha düşük olur, canlı yaşamı zorlaşırdı.

Sorun, insan faaliyetleriyle atmosferdeki sera gazlarının fazlalaşmasıdır. Fosil yakıtların (kömür, petrol, doğalgaz) yakılması, ormanların yok edilmesi ve sanayi atıkları atmosferdeki karbondioksit miktarını artırır. Atmosferde daha çok ısı tutulur ve Dünya’nın ortalama sıcaklığı yükselir. Buna küresel ısınma denir.

  • Fosil yakıt kullanımı artarAtmosferdeki CO2\text{CO}_2 artar, sera etkisi güçlenir.
  • Ormanlar yok edilirCO2\text{CO}_2 yutan bitki sayısı azalır, atmosferde CO2\text{CO}_2 birikir.
  • Ortalama sıcaklık yükselirKutuplardaki ve dağlardaki buzullar erir, deniz seviyesi yükselir.
  • Sıcaklık ve yağış düzeni değişirKuraklık, sel ve orman yangınları gibi uç hava olayları sıklaşır. Bu uzun süreli değişime iklim değişikliği denir.

Ne yapabiliriz?

  • Fosil yakıt yerine güneş, rüzgâr gibi yenilenebilir enerji kaynaklarını kullanmak.
  • Enerji tasarrufu yapmak ve verimli cihazlar tercih etmek.
  • Ağaç dikmek, ormanları korumak.
  • Toplu taşımayı ve bisikleti tercih etmek.
  • Geri dönüşüm yapmak ve gereksiz tüketimi azaltmak.

Bir kişinin ya da kurumun faaliyetleri sonucu atmosfere saldığı sera gazı miktarına karbon ayak izi denir. Karbon ayak izini küçültmek için yukarıdaki davranışlar önemlidir.

5. Konuyu toparla

Kavram Kısa tanım
Dönme 24 saat, gece ve gündüz
Dolanma 365 gün 6 saat, mevsimler
Eksen eğikliği 23∘27′23^\circ 27', ışınların geliş açısını değiştirir
Hava olayı Kısa süreli atmosfer koşulları
İklim Uzun yıllık hava olayı ortalaması
Sera etkisi Atmosferin ısıyı tutması, doğal ve gerekli
Küresel ısınma Sera gazlarının artmasıyla ortalama sıcaklığın yükselmesi

Mini test

Soru 1

Aşağıdaki cümlelerden hangisi mevsimlerin oluşum sebebini doğru açıklar?

  1. ADünya yörüngesinde Güneş’e yaklaştığında yaz, uzaklaştığında kış yaşanır.
  2. BEksen eğik olduğu için Güneş ışınları yıl boyunca farklı açılarla gelir.
  3. CDünya kendi ekseni etrafında döndüğü için gece gündüz ve mevsimler oluşur.
  4. DGüneş’in yaydığı enerji miktarı mevsimlere göre değişir ve iklimi belirler.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Mevsimlerin sebebi Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı değildir. Güneş’e en yakın olduğumuz Ocak ayında Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanır. A yanlış.
  2. Kendi ekseni etrafında dönme, gece ve gündüzü oluşturur. C yanlış.
  3. Güneş’in yaydığı enerji yıl içinde belirgin biçimde değişmez. D yanlış.
  4. Eksen eğik olduğu için ve Dünya Güneş etrafında dolandığı için ışınların geliş açısı ve gündüz süresi değişir. Doğru cevap B.

Soru 2

Ali 21 Haziran’da Türkiye’de, kuzeniyle telefonla konuşuyor. Kuzeni Avustralya’da yaşıyor ve orada hava çok soğuk. Buna göre bu durumun sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AAvustralya, Güneş’ten çok uzakta bulunduğu için bu tarihte soğuk geçer.
  2. BAvustralya’da bu tarihte gündüz süresi Türkiye’dekinden daha uzundur.
  3. CGüney Yarım Küre Güneş’in tersine eğiktir, ışınlar eğik gelir ve gündüz kısalır.
  4. DAvustralya’da bu tarihte Güneş hiç doğmaz, uzun bir gece yaşanır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. 21 Haziran’da Kuzey Yarım Küre’de yaz başlar. Mevsimler iki yarım kürede zıttır, bu yüzden Güney Yarım Küre’de kış yaşanır.
  2. Güney Yarım Küre Güneş’in tersine eğik olduğunda ışınlar daha eğik gelir ve gündüzler kısalır. Hava soğur.
  3. A, B ve D bu durumu doğru açıklamaz. Doğru cevap C.

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi bir iklim bilgisidir?

  1. ADün akşam İzmir’de şiddetli yağmur yağdı ve yollar suyla doldu.
  2. BBugün Ankara’da hava sıcaklığı sabah saatlerinde 12 derece ölçüldü.
  3. CYarın Rize’de kuvvetli rüzgâr ve sağanak yağış bekleniyor.
  4. DRize’de yağış yıl boyunca görülür ve yılın büyük bölümü nemli geçer.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. A, B ve C kısa bir zaman dilimindeki atmosfer koşullarını anlatır. Bunlar hava olayıdır.
  2. D seçeneği uzun yıllar boyunca gözlenen genel durumu anlatır. Bu bir iklim bilgisidir. Doğru cevap D.

Soru 4

Bir öğrenci aşağıdaki bilgileri not ediyor. - Fosil yakıtların kullanımı artıyor. - Atmosferdeki karbondioksit miktarı artıyor. - Dünya’nın ortalama sıcaklığı yükseliyor. Buna göre öğrencinin not ettiği olaylar için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. ASera etkisinin güçlenmesiyle oluşan küresel ısınmayı anlatır.
  2. BMevsimlerin oluşumunu ve yıl içindeki değişimini anlatır.
  3. CGece ile gündüzün oluşumunu ve süre farkını anlatır.
  4. DHava olayları ile iklim arasındaki farkı ve tanımlarını anlatır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Fosil yakıtlar yanınca karbondioksit gibi sera gazları atmosfere karışır.
  2. Sera gazları arttıkça atmosfer daha fazla ısı tutar ve ortalama sıcaklık yükselir.
  3. Bu zincir küresel ısınmayı anlatır. Doğru cevap A.

Kendini dene

Kendini dene

Mevsimlerin oluşmasında hangi iki etken birlikte rol oynar?

Dünya’nın dönme ekseninin eğik olması ve Dünya’nın Güneş etrafında dolanması.

21 Mart’ta Güneş ışınları hangi paralele dik gelir? Bu tarihte gece ve gündüz nasıldır?

Ekvator’a dik gelir. Dünya’nın her yerinde gece ile gündüz yaklaşık eşittir.

Dünya’nın Güneş’e en yakın olduğu Ocak ayında Türkiye’de neden kış yaşanır?

Çünkü mevsimleri belirleyen şey uzaklık değil, ışınların geliş açısı ve gündüz süresidir. Ocak’ta Kuzey Yarım Küre Güneş’in tersine eğiktir.

Aynı enlemde bulunan iki şehirden biri deniz kenarında, diğeri yüksek bir platodadır. İklimleri neden farklı olabilir?

Yükselti ve denize uzaklık iklimi etkiler. Platoda hava daha soğuk, yıllık sıcaklık farkı daha büyük olur.

Sera etkisi ile küresel ısınma arasındaki fark nedir?

Sera etkisi doğal ve gerekli bir olaydır. Küresel ısınma, insan faaliyetleriyle sera gazlarının artması sonucu ortalama sıcaklığın yükselmesidir.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Fen Bilimleri dersinin diğer konuları