Bu konuda ne öğreneceksin
Sınav heyecanında kalbin neden hızlı atar? Yemekten sonra kan şekerin neden sabit kalır? Büyüme neden belirli bir yaşta durur? Bunların hepsini hormonlar düzenler. Sinir sistemi saniyeler içinde, hormonlar dakikalar ve saatler içinde etki eder. Bu konuda hormonların özelliklerini, endokrin bezleri ve hormonlarını, negatif geri bildirimi, kan şekeri düzenlenmesini ve hormon bozukluklarını öğreneceksin. AYT Biyoloji'de hormon-bez-etki eşleştirmesi ve geri bildirim soruları çıkar.
Hedefler
- Hormonların ortak özelliklerini sıralamak.
- Hipofizin ön ve arka lobunun hormonlarını ayırt etmek.
- Tiroit, paratiroit, adrenal ve pankreas hormonlarının etkilerini açıklamak.
- Negatif geri bildirimi bir örnekle anlatmak.
- Kan şekerinin insülin ve glukagonla nasıl dengelendiğini yorumlamak.
- Hormon fazlalığı ve eksikliğinde görülen hastalıkları eşleştirmek.
1. Hormonların ortak özellikleri
- Endokrin bezler salgılarını kanala verir, kanalı yoktur.
- Çok az miktarda etkilidir.
- Yalnızca hedef hücrelerin uygun reseptörüne bağlanınca etki eder.
- Yapı olarak peptit/protein (insülin, GH), steroid (kortizol, östrojen, testosteron) veya amin (adrenalin, tiroksin) olabilir.
- Etkilerini bitirince karaciğerde yıkılır ve böbrekten atılır.
- Dengeyi genelde negatif geri bildirimle sağlarlar.
2. Hipotalamus ve hipofiz
Hipotalamus sinir sistemi ile endokrin sistemi bağlar. Hipofizin ön lobunu uyaran ve baskılayan hormonlar salgılar.
Hipofiz ön lob (kendi hormonlarını üretir):
| Hormon | Etki |
|---|---|
| GH (büyüme hormonu) | Kemik ve kas büyümesi |
| TSH | Tiroiti uyarır |
| ACTH | Adrenal korteksi uyarır |
| FSH, LH | Eşey bezlerini uyarır |
| Prolaktin | Süt oluşumu |
Hipofiz arka lob (hipotalamusta üretilen hormonları depolar ve salar): ADH (böbrekte su geri emilimini artırır, kan basıncını yükseltir) ve oksitosin (doğum kasılmaları, süt salgılama).
3. Diğer endokrin bezler
| Bez | Hormon | Etki |
|---|---|---|
| Tiroit | Tiroksin | Metabolizma hızı, büyüme |
| Kalsitonin | Kan kalsiyumunu düşürür | |
| Paratiroit | Parathormon (PTH) | Kan kalsiyumunu yükseltir |
| Pankreas | İnsülin (β) | Kan şekerini düşürür |
| Glukagon (α) | Kan şekerini yükseltir | |
| Adrenal medulla | Adrenalin, noradrenalin | Kaç ya da savaş tepkisi |
| Adrenal korteks | Kortizol | Stres, kan şekerini artırır |
| Aldosteron | Böbrekte Na⁺ geri emilimi | |
| Epifiz | Melatonin | Uyku-uyanıklık ritmi |
| Timus | Timosin | T lenfosit olgunlaşması |
| Yumurtalık | Östrojen, progesteron | Dişi özellikler, döngü |
| Testis | Testosteron | Erkek özellikler, sperm |
4. Negatif geri bildirim
Bir hormonun etkisi, o hormonun salgısını azaltırsa negatif geri bildirim vardır. Denge böyle korunur.
Tiroksin örneği: Hipotalamus TRH salgılar hipofiz TSH salgılar tiroit tiroksin salgılar. Kanda tiroksin artınca hipotalamus ve hipofiz baskılanır, TRH ve TSH azalır. Böylece tiroksin düzeyi düşer.
Kan şekeri:
- Kan şekeri artınca pankreas β hücreleri insülin salgılar. Hücreler glikozu alır, karaciğer ve kas glikojen depolar, kan şekeri düşer.
- Kan şekeri azalınca α hücreleri glukagon salgılar. Karaciğerde glikojen yıkılır, kana glikoz verilir, kan şekeri yükselir.
İnsülin ve glukagon birbirine zıt (antagonist) çalışır.
5. Hormon bozuklukları
| Durum | Neden | Sonuç |
|---|---|---|
| Cücelik | Çocukta GH eksikliği | Boy kısa kalır |
| Devlik | Çocukta GH fazlalığı | Aşırı uzun boy |
| Akromegali | Erişkinde GH fazlalığı | El, ayak, çene büyür |
| Guatr | İyot eksikliği, tiroit büyür | Boyunda şişlik |
| Hipertiroidi | Tiroksin fazlalığı | Hızlı metabolizma, kilo kaybı |
| Hipotiroidi (miksödem) | Tiroksin eksikliği | Yavaş metabolizma, kilo artışı |
| Şeker hastalığı (diyabet) | İnsülin eksikliği ya da etkisizliği | Yüksek kan şekeri |
| Şekersiz diyabet | ADH eksikliği | Çok idrar, aşırı susama |
| Addison | Adrenal korteks yetersizliği | Halsizlik, düşük tansiyon |
6. Sık yapılan hatalar
- Hipofiz arka lobun hormon ürettiğini sanmak. Hipotalamus üretir, arka lob depolar.
- İnsülin ile glukagonun işlevlerini karıştırmak.
- Kalsitonin ile parathormonu karıştırmak. Kalsitonin düşürür, PTH yükseltir.
- Büyüme hormonu fazlalığında yaşı dikkate almamak. Çocukta devlik, erişkinde akromegali.
- Negatif geri bildirimi "hormon artar, daha çok salgılanır" diye düşünmek.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Hormon | Kanala verilir, az miktar, hedef reseptör |
| Hipofiz arka | ADH, oksitosin (depolar) |
| İnsülin | Kan şekerini düşürür |
| Glukagon | Kan şekerini yükseltir |
| Kalsitonin / PTH | Kalsiyumu düşürür / yükseltir |
| Negatif geri bildirim | Etki, salgıyı azaltır |
| GH fazlalığı | Çocukta devlik, erişkinde akromegali |
Mini test
Soru 1
Yemekten sonra kan şekeri yükseldiğinde aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
- APankreasın α hücreleri glukagon salgılar ve karaciğerde glikojen yıkılır.
- BPankreasın β hücreleri glukagon salgılar ve kan şekeri yükselir.
- CPankreasın α hücreleri insülin salgılar ve glikoz glikojene çevrilir.
- DPankreasın β hücreleri insülin salgılar ve glikoz hücrelere alınır.
- EAdrenal bezden adrenalin salgılanır ve kan şekeri düşer.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Kan şekeri artınca pankreasın hücreleri insülin salgılar.
- İnsülin, glikozun hücrelere alınmasını ve glikojene çevrilmesini sağlar, kan şekeri düşer. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A glukagon kan şekeri düşükken salgılanır / B glukagonu salgılayan hücreler hücreleridir / C insülini hücreleri üretir / E adrenalin kan şekerini yükseltir.
Soru 2
Aşağıdaki hormon-etki eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- AKalsitonin: Kan kalsiyum düzeyini yükseltir.
- BADH: Böbrekte su geri emilimini artırır.
- CAldosteron: Böbrekte Na⁺ atılımını artırır.
- DGlukagon: Karaciğerde glikojen depolanmasını sağlar.
- ETiroksin: Bazal metabolizma hızını düşürür.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- ADH böbrekte toplama kanallarının suya geçirgenliğini artırır, su geri emilir, idrar yoğunlaşır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A kalsitonin kan kalsiyumunu düşürür / C aldosteron Na⁺ geri emilimini artırır / D glukagon glikojeni yıkar / E tiroksin metabolizma hızını artırır.
Soru 3
Kanda tiroksin düzeyi yükseldiğinde negatif geri bildirimle aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
- AHipotalamustan TRH salgısı artar.
- BHipofizden TSH salgısı artar.
- CTiroit bezinin tiroksin üretimi hızlanır.
- DHipofizden TSH salgısı azalır.
- ETiroit bezinin boyutu büyür.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Tiroksin hipotalamusu ve hipofizi baskılar.
- TSH salgısı azalınca tiroit uyarılmaz ve tiroksin düzeyi düşer. Böylece denge sağlanır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A ve B salgıların artması pozitif geri bildirim olur / C tiroksin üretimi TSH azalınca yavaşlar / E boyut büyümesi (guatr) iyot eksikliğinin sonucu.
Soru 4
Erişkin bir kişide büyüme hormonu (GH) fazla salgılanırsa aşağıdakilerden hangisi görülür?
- ACücelik
- BDevlik
- CAkromegali
- DMiksödem
- EGuatr
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Kemiklerin uzama plakları erişkinde kapanmıştır. Boy uzaması olmaz.
- GH fazlalığı el, ayak ve çene gibi uç kemikleri büyütür. Bu duruma akromegali denir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Cücelik çocukta GH eksikliği / Devlik çocukta GH fazlalığı / Miksödem erişkinde tiroksin eksikliği / Guatr tiroit bezinin büyümesi.
Kendini dene
Kendini dene
Kan şekerini düşüren hormon hangisidir?
İnsülin.
Hipofiz arka lobunda hangi hormonlar depolanır?
ADH ve oksitosin.
Kalsitonin kan kalsiyumunu nasıl etkiler?
Düşürür.
Erişkinde GH fazlalığına ne denir?
Akromegali.
Negatif geri bildirimde hormonun etkisi ne yapar?
Hormonun salgısını azaltır.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.