Çevre ve Toplum

Bu konuda ne öğreneceksin

İnsan doğayı kullanırken doğa da insanı şekillendirir. Peki bu ilişki dengesini yitirdiğinde ne olur? Küresel ısınma, çölleşme, hava ve su kirliliği, ormansızlaşma gibi sorunlar yalnızca bir ülkeyi değil bütün dünyayı ilgilendirir. Bu konuda insan-çevre ilişkisini, başlıca çevre sorunlarını ve nedenlerini, küresel iklim değişikliğini, doğal afetleri, çevre için uluslararası anlaşmaları ve bireysel ve toplumsal çözümleri öğreneceksin.

1. İnsan ve çevre ilişkisi

• Çevre insanı etkiler: İklim, yer şekilleri ve kaynaklar yerleşme, tarım ve ekonomiyi belirler.
• İnsan çevreyi etkiler: Tarım, sanayi, ulaşım, yerleşme ve nüfus artışı çevreyi değiştirir.
• Teknoloji geliştikçe doğaya etki gücü de arttı. Sorun, doğal kaynak tüketimi ile atık üretiminin doğanın yenilenme hızını aşmasıdır.
• Ekolojik ayak izi: Bir kişinin ya da toplumun tükettiği kaynağı ve ürettiği atığı karşılamak için gereken biyolojik üretken alan.

2. Başlıca çevre sorunları

• Hava kirliliği: Fosil yakıtlar, sanayi, taşıt egzozları, ısınma. Asit yağmurları, solunum hastalıkları, görüş kaybı. Kentlerde smog.
• Su kirliliği: Evsel ve sanayi atıkları, gübre ve ilaç kalıntıları, petrol sızıntıları. Ötrofikasyon (göl ve denizde alg patlaması).
• Toprak kirliliği ve erozyon: Ormansızlaşma, yanlış tarım, aşırı otlatma.
• Ormansızlaşma: Tarım ve yerleşme için orman tahribi. Amazon.
• Çölleşme: Kurak ve yarı kurak alanlarda aşırı otlatma, yanlış sulama, iklim değişikliği. Sahel kuşağı.
• Biyolojik çeşitlilik kaybı: Habitat kaybı, aşırı avlanma, kirlilik.
• Ozon tabakasının incelmesi: Klor ve brom içeren gazlar (CFC). Morötesi ışın artışı, cilt kanseri riski. Antarktika üzerinde "ozon deliği".
• Atık sorunu: Plastik kirliliği, çöp.

3. Küresel ısınma ve iklim değişikliği

• Sera etkisi: Atmosferdeki bazı gazlar (karbondioksit, metan, su buharı, azot oksitler) yer yüzeyinden yayılan ısıyı tutar. Doğal sera etkisi hayatı mümkün kılar.
• Sorun: Fosil yakıt kullanımı ve ormansızlaşma sera gazlarını artırır. Atmosfer aşırı ısınır.
• Sonuçlar:
  • Kutup buzulları ve dağ buzullarının erimesi.
  • Deniz seviyesinin yükselmesi, kıyı yerleşimlerinin tehlikesi.
  • Kuraklık, sel, orman yangını gibi aşırı hava olaylarının artması.
  • Tarımsal üretimin değişmesi, su kıtlığı.
  • İklim göçleri.
  • Biyomların kayması.

4. Doğal afetler

• Deprem: Levha hareketleri. Türkiye'de Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fay hatları. Korunma: Depreme dayanıklı yapı, zemin etüdü, afet bilinci.
• Sel ve taşkın: Aşırı yağış, dere yatakları ve yamaçlarda yapılaşma.
• Heyelan ve çığ: Eğimli, killi, ormansız yamaçlar.
• Kuraklık: Yağış azlığı. Su yönetimi gerektirir.
• Orman yangını: Sıcak, kurak yaz, insan kaynaklı ihmal.
• Volkanik patlama, tsunami, kasırga.

Afet yönetimi: Önleme, hazırlık, müdahale, iyileştirme. Erken uyarı sistemleri, afet planları, sigorta, eğitim.

5. Uluslararası çevre anlaşmaları

• Stockholm Konferansı (1972): İlk BM çevre konferansı.
• Montreal Protokolü (1987): Ozon tabakasına zarar veren maddelerin (CFC) kullanımını azaltır. Başarılı kabul edilir.
• Rio Zirvesi (1992): Çevre ve kalkınma. Biyolojik çeşitlilik, iklim değişikliği çerçeve sözleşmesi, Gündem 21.
• Kyoto Protokolü (1997): Gelişmiş ülkeler için sera gazı salımı azaltma hedefleri.
• Paris İklim Anlaşması (2015): Küresel sıcaklık artışını sanayi öncesine göre 2 °C'nin altında, mümkünse 1,5 °C ile sınırlama hedefi. Türkiye anlaşmayı 2021'de onayladı.
• Basel, Ramsar, Bern, Barselona sözleşmeleri: Tehlikeli atıklar, sulak alanlar, yaban hayatı, Akdeniz'in korunması.

6. Çözümler

• Yenilenebilir enerji, enerji verimliliği.
• Toplu taşıma, bisiklet, yürüyüş.
• Geri dönüşüm ve atık azaltma.
• Ağaçlandırma, orman koruma.
• Çevre dostu tarım ve üretim.
• Eğitim, farkındalık ve yasal düzenlemeler.
• Uluslararası iş birliği.

7. Sık yapılan hatalar

• Ozon incelmesini küresel ısınmanın nedeni sanmak. İki ayrı sorundur.
• Sera etkisinin yalnızca zararlı olduğunu sanmak. Doğal sera etkisi hayat için gereklidir.
• Küresel ısınmayı yalnızca kutuplarda etkili sanmak. Dünya genelini etkiler.
• Kyoto'yu ozon anlaşması sanmak. Montreal ozon, Kyoto sera gazıdır.
• Çevre sorunlarını yalnızca gelişmiş ülkelerin sorunu sanmak.

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.