Küresel ve Bölgesel Örgütler

Bu konuda ne öğreneceksin

Barışı korumak, ticareti kolaylaştırmak, sağlık krizlerine birlikte çözüm üretmek tek bir devletin gücünü aşar. Bu nedenle devletler bir araya gelerek uluslararası örgütler kurar. Bu konuda küresel ve bölgesel örgütleri (BM, NATO, AB, AGİT, İİT, OPEC, ASEAN, Arap Birliği, Afrika Birliği, Şanghay İş Birliği, G20 ve diğerleri), kuruluş amaçlarını, üye yapılarını ve Türkiye'nin bu örgütlerdeki yerini öğreneceksin.

1. Birleşmiş Milletler (BM, 1945)

• Amaç: Dünya barışı ve güvenliğini korumak, uluslararası iş birliğini geliştirmek, insan haklarını korumak.
• Merkez: New York. 193 üye.
• Ana organlar:
  • Genel Kurul: Bütün üyelerin temsil edildiği organ. Her ülkenin bir oyu vardır.
  • Güvenlik Konseyi: 15 üye. 5 daimi üye (ABD, Rusya, Çin, İngiltere, Fransa) veto hakkına sahiptir. Barış ve güvenlikle ilgili bağlayıcı karar alabilir.
  • Ekonomik ve Sosyal Konsey.
  • Uluslararası Adalet Divanı (Lahey).
  • Sekreterlik.
• Uzmanlık kuruluşları: UNESCO (eğitim, bilim, kültür), UNICEF (çocuk), WHO (sağlık), FAO (tarım ve gıda), ILO (çalışma), IMF ve Dünya Bankası (ekonomi).
• Türkiye 1945'in kurucu üyelerindendir.

2. Askerî ve siyasi örgütler

• NATO (1949): Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü. Kolektif savunma (5. madde). Merkez Brüksel. Türkiye 1952'de üye oldu.
• AGİT (Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı): Helsinki Nihai Senedi (1975) ile başlayan süreç. Güvenlik, insan hakları. Merkez Viyana.
• Avrupa Konseyi (1949): İnsan hakları ve hukukun üstünlüğü. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi. Merkez Strazburg. Türkiye kurucu üyedir.
• Şanghay İş Birliği Örgütü: Çin, Rusya, Orta Asya ülkeleri ve diğerleri. Güvenlik ve ekonomi.
• Arap Birliği (1945): Arap ülkeleri.
• Afrika Birliği (2002): Afrika devletleri.
• İslam İş Birliği Teşkilatı (İİT, 1969): İslam ülkelerinin iş birliği. Merkez Cidde.

3. Ekonomik örgütler

• Avrupa Birliği (AB): Ekonomik ve siyasi birlik. Ortak pazar, Avro. Maastricht Antlaşması (1992).
• DTÖ (1995): Dünya Ticaret Örgütü. Merkez Cenevre.
• IMF ve Dünya Bankası (1944): Para sistemi ve kalkınma finansmanı.
• OECD: Ekonomik İş Birliği ve Kalkınma Örgütü. Gelişmiş ve yükselen ekonomiler. Türkiye kurucu üyedir.
• G20: Büyük ekonomilerin forumu. Türkiye üyedir.
• OPEC (1960): Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü. Petrol arz ve fiyat politikasını koordine eder. Merkez Viyana. Kurucuları İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan ve Venezuela.
• ASEAN (1967): Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği. Merkez Cakarta.
• NAFTA (1994): ABD, Kanada, Meksika. Yerini USMCA aldı.
• Mercosur: Güney Amerika.
• KEİ (Karadeniz Ekonomik İş Birliği, 1992) ve ECO (Ekonomik İş Birliği Teşkilatı).

4. Türk dünyası örgütleri

• Türk Devletleri Teşkilatı (TDT): Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve gözlemci üyeler. Kültürel, siyasi ve ekonomik iş birliği.
• TÜRKSOY: Ortak Türk Kültürü Uluslararası Teşkilatı.
• TİKA: Türkiye'nin kalkınma ve kültür iş birliği kurumu.

5. Türkiye'nin üyelikleri

BM, NATO, OECD, Avrupa Konseyi, AGİT, İİT, G20, KEİ, DTÖ. AB ile Gümrük Birliği ve aday ülke statüsü. Türk Devletleri Teşkilatı'nda aktif.

6. Örgütlerin rolü ve eleştiriler

Olumlu:

• Barışın korunması, barış gücü operasyonları.
• Ticaretin ve kalkınmanın desteklenmesi.
• İnsan hakları, sağlık ve eğitim programları.
• İklim ve çevre iş birliği.

Eleştiriler:

• Güvenlik Konseyi'nde veto hakkı, kararların kilitlenmesine neden olabilir.
• Büyük güçlerin etkisi.
• Uygulama gücü ve yaptırımın yetersizliği.

7. Sık yapılan hatalar

• NATO'yu ekonomik örgüt sanmak. Askerî ittifaktır.
• Türkiye'nin AB üyesi olduğunu sanmak. Aday ülkedir.
• OPEC'in tüm petrol üreticilerini kapsadığını sanmak.
• Güvenlik Konseyi'nde tüm üyelerin veto hakkı olduğunu sanmak. Yalnızca 5 daimi üye.
• BM merkezini Cenevre sanmak. New York'tur (Avrupa merkezi Cenevre).

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.