İnançla İlgili Meseleler

Bu konuda ne öğreneceksin

İslam tarihinde iman, amel, kader ve akıl-vahiy ilişkisi hakkında farklı görüşler ortaya çıktı. Bu görüşler zamanla itikadi mezheplere dönüştü. Bu konuda iman ve amel ilişkisini, büyük günah işleyenin durumunu, kader ve insan iradesini, akıl ile nakil ilişkisini ve başlıca itikadi mezhepleri (Haricîlik, Mürcie, Mu'tezile, Matüridilik, Eş'arilik) öğreneceksin.

1. İtikadi mezheplerin doğuşu

Hz. Peygamber döneminde inanç konularında ayrılık yoktu. Sonraki dönemde siyasi olaylar (halifelik tartışması, Sıffin Savaşı), farklı kültürlerle temas ve Yunan felsefesinin çevirisi sonucu inançla ilgili meseleler tartışıldı. İtikadi (kelami) mezhepler ortaya çıktı.

2. İman, amel ve büyük günah

• Haricîler: Büyük günah işleyen kişi imandan çıkar, kâfir olur.
• Mürcie: İman kalp ile tasdiktir, amel imanın parçası değildir. Büyük günah işleyenin durumunu Allah'a bırakırlar.
• Mu'tezile: Büyük günah işleyen ne mümin ne kâfirdir, fasıktır (el-menzile beyne'l-menzileteyn, iki konum arasındaki yer). Ahirette kalıcı cezayı hak eder.
• Ehl-i sünnet: Büyük günah işleyen mümindir ama günahkârdır. Allah dilerse bağışlar, dilerse cezalandırır. Amel imanın kemalidir ama aslî parçası değildir.

3. Kader ve insan iradesi

• Cebriye: İnsan hiçbir iradeye sahip değildir, bütün fiilleri Allah yapar. İnsan zorunlu (mecbur) varlıktır.
• Kaderiye (Mu'tezile'ye yakın): İnsan fiillerini tamamen kendisi yaratır ve özgürdür. Allah'ın ilmi onun fiillerini önceden belirlemez.
• Ehl-i sünnet: Cüz'i irade. Allah her şeyi bilir ve takdir eder (kader), insan da seçme gücüne sahiptir ve fiillerinden sorumludur. Allah yaratır, insan kesbeder (kazanır).
• Kader Allah'ın ilminin ve takdirinin ifadesidir. Kader cebir (mecburiyet) anlamına gelmez.

4. Akıl ve nakil (vahiy) ilişkisi

• Mu'tezile: Akla büyük önem verir. Akıl iyi ve kötüyü bağımsız olarak bilebilir. Çatışma durumunda akıl esas alınır ve nakil yorumlanır.
• Eş'arilik: Nakli esas alır. İyi ve kötü vahiyle belirlenir. Aklı kullanır ama naklin altında tutar.
• Matüridilik: Akıl ve nakli uyumlu görür. İyi ve kötünün büyük bölümünü akıl bilebilir, vahiy bunu tamamlar.
• Selefiyye: Ayetleri ve hadisleri yorumlamadan olduğu gibi kabul etmeyi önceler.

5. Ehl-i sünnet itikadi mezhepleri

• Matüridilik: Ebu Mansur el-Matüridi (öl. 944, Semerkant) tarafından kuruldu. Eseri Kitabü't-Tevhid. Türkler arasında yaygındır, Hanefi fıkhıyla uyumludur. Osmanlı ve Türkiye'de itikadi olarak kabul görür.
• Eş'arilik: Ebu'l-Hasan el-Eş'ari (öl. 935, Basra-Bağdat) tarafından kuruldu. Şafii ve Maliki mezhepleri arasında yaygındır.
• İkisi de Ehl-i sünnet çatısı altındadır. Aralarındaki farklar ayrıntıdadır.

Matüridilik ve Eş'arilik farkı (örnek):

• Matüridilik insan iradesine daha geniş yer verir.
• Matüridilik akla Eş'ariliğe göre daha fazla yetki tanır.
• Matüridiliğe göre iman tasdik, Eş'ariliğe göre de tasdiktir. Ancak Matüridi'de iman artıp eksilmez, Eş'ari'de artıp eksilebileceği görüşü bulunur.

6. Mezheplerin ortak noktası

Bütün mezhepler Allah'ın varlığına ve birliğine, Kur'an'a ve peygamberliğe inanır. Farklılıklar yorum düzeyindedir. Müslümanlar arasında iman esaslarında temel birlik vardır. Mezhep farklılıkları bir zenginlik ve yorum çeşitliliği olarak görülebilir. Birbirini tekfir etmek (kâfir ilan etmek) İslam'ın ruhuna aykırıdır.

7. Sık yapılan hatalar

• Haricîlerle Mürcie'nin büyük günah görüşünü karıştırmak. Haricîler imandan çıkarır, Mürcie ise kişiyi Allah'a bırakır.
• Matüridiliği itikadi olarak mezhep dışı sanmak. Ehl-i sünnet içindedir.
• Kaderi cebir sanmak. Ehl-i sünnet cüz'i iradeyi kabul eder.
• Mu'tezile'nin vahyi reddettiğini sanmak. Akla öncelik verir, vahyi reddetmez.
• Mezhep ayrılığını inanç esaslarında ayrılık sanmak.

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.