Yolumnet

AYT · Kimya

Asit Baz Dengesi

Yaklaşık 16 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

Mide asidi ile antasit hapı birbirini nasıl dengeler? Limon suyu ve sabun neden farklı hisseder? Kan pH'ı neden 7,47{,}4 civarında sabit kalır? Asitler ve bazlar günlük hayatın her yerinde ve hepsi denge kurallarına uyar. Bu konuda asit-baz tanımlarını (Arrhenius, Brønsted-Lowry), eşlenik asit-baz çiftlerini, suyun iyonlaşmasını, pH hesaplarını, zayıf asit ve bazlarda KaK_a ve KbK_b ile hesabı, nötrleşme ve titrasyonu ve indikatörleri öğreneceksin. TYT'de pH ölçeğinin temelini öğrenmiştin. Burada hesap derinleşiyor.

Hedefler

  1. Arrhenius ve Brønsted-Lowry tanımlarını ayırt etmek.
  2. Eşlenik asit-baz çiftlerini ve amfoter türleri belirlemek.
  3. Suyun iyonlaşma sabitini (Kw=10−14K_w=10^{-14}) kullanarak pH\text{pH}, pOH\text{pOH} hesaplamak.
  4. Kuvvetli asit ve bazlarda pH'yı, seyreltmede pH değişimini bulmak.
  5. Zayıf asit ve bazlarda [H+]=Ka⋅C[\text{H}^+]=\sqrt{K_a\cdot C} hesabı yapmak.
  6. Nötrleşmeyi ve titrasyon eşdeğerlik noktasını yorumlayıp uygun indikatörü seçmek.
Asit Baz Dengesi · Görkem ŞAHİN

1. Asit-baz tanımları

  • Arrhenius: Suda H+\text{H}^+ veren asit, OH−\text{OH}^- veren bazdır.
  • Brønsted-Lowry: Proton (H+\text{H}^+) veren asit, proton alan bazdır. Tanım sulu ortamla sınırlı değildir.

NH3+H2O⇌NH4++OH−\text{NH}_3+\text{H}_2\text{O}\rightleftharpoons\text{NH}_4^++\text{OH}^-

Bu tepkimede H2O\text{H}_2\text{O} proton verdiği için asit, NH3\text{NH}_3 proton aldığı için bazdır.

Eşlenik çift: Bir proton farkı olan asit-baz çiftidir. NH4+/NH3\text{NH}_4^+/\text{NH}_3 ve H2O/OH−\text{H}_2\text{O}/\text{OH}^- birer eşlenik çifttir. Güçlü asidin eşlenik bazı çok zayıf, zayıf asidin eşlenik bazı güçlüdür.

Amfoter (hem asit hem baz) türler: Hem proton verebilir hem alabilir. H2O\text{H}_2\text{O}, HCO3−\text{HCO}_3^-, HS−\text{HS}^-, H2PO4−\text{H}_2\text{PO}_4^- örnektir.

2. Suyun iyonlaşması ve pH

Saf su çok az iyonlaşır: H2O⇌H++OH−\text{H}_2\text{O}\rightleftharpoons\text{H}^++\text{OH}^-.

Kw=[H+][OH−]=10−14 (25∘C)K_w=[\text{H}^+][\text{OH}^-]=10^{-14}\ (25^\circ\text{C})

pH=−log⁡[H+],pOH=−log⁡[OH−],pH+pOH=14\text{pH}=-\log[\text{H}^+],\quad\text{pOH}=-\log[\text{OH}^-],\quad\text{pH}+\text{pOH}=14

Nötr çözeltide pH=7\text{pH}=7, asidik çözeltide pH<7\text{pH}<7, bazik çözeltide pH>7\text{pH}>7. Sıcaklık artınca KwK_w artar, nötr pH 77'den küçük olur ama çözelti yine nötrdür çünkü [H+]=[OH−][\text{H}^+]=[\text{OH}^-].

Kuvvetli asit ve bazlar (tam iyonlaşır):

  • 0,01 M0{,}01\ \text{M} HCl\text{HCl}: [H+]=10−2[\text{H}^+]=10^{-2}, pH=2\text{pH}=2.
  • 0,05 M0{,}05\ \text{M} Ba(OH)2\text{Ba(OH)}_2: [OH−]=0,1[\text{OH}^-]=0{,}1, pOH=1\text{pOH}=1, pH=13\text{pH}=13.

Seyreltme: pH=2\text{pH}=2 olan 100 mL100\ \text{mL} HCl\text{HCl}'ye su ekleyerek 1 L1\ \text{L}'ye tamamlarsan derişim 1010 kat azalır, pH=3\text{pH}=3 olur. Kuvvetli asit ne kadar seyreltilirse seyreltilsin pH hiçbir zaman 77'yi geçmez.

3. Zayıf asit ve bazlar

Zayıf asit suda kısmen iyonlaşır ve bir denge kurar: HA⇌H++A−\text{HA}\rightleftharpoons\text{H}^++\text{A}^-.

Ka=[H+][A−][HA]K_a=\dfrac{[\text{H}^+][\text{A}^-]}{[\text{HA}]}

İyonlaşma çok küçükse (C≫KaC\gg K_a) yaklaşık:

[H+]=Ka⋅C[\text{H}^+]=\sqrt{K_a\cdot C}

Örnek: 0,1 M0{,}1\ \text{M} zayıf asit için Ka=10−5K_a=10^{-5} ise [H+]=10−5⋅10−1=10−3[\text{H}^+]=\sqrt{10^{-5}\cdot10^{-1}}=10^{-3}, pH=3\text{pH}=3.

Zayıf bazlar için aynı yolla [OH−]=Kb⋅C[\text{OH}^-]=\sqrt{K_b\cdot C}. Seyreltince zayıf asidin iyonlaşma yüzdesi artar ama [H+][\text{H}^+] azalır. KaK_a yalnızca sıcaklığa bağlıdır. Aynı derişimde KaK_a büyük olan asit daha kuvvetlidir.

4. Nötrleşme ve titrasyon

Asit ile baz tepkimesi nötrleşmedir. Tam nötrleşme için mol H+\text{H}^+ = mol OH−\text{OH}^- olmalıdır:

nasit⋅(H+ sayısı)=nbaz⋅(OH− sayısı)n_{asit}\cdot(\text{H}^+\ sayısı)=n_{baz}\cdot(\text{OH}^-\ sayısı)

Titrasyonda derişimi bilinmeyen çözeltiye, derişimi bilinen çözelti damlatılır. Eşdeğerlik noktasında asit ve baz tam nötrleşmiştir.

Titrasyon Eşdeğerlik pH Uygun indikatör
Kuvvetli asit - kuvvetli baz 77 Bromtimol mavisi, fenolftalein
Zayıf asit - kuvvetli baz >7>7 Fenolftalein
Kuvvetli asit - zayıf baz <7<7 Metil oranj, metil kırmızısı

Zayıf asit ile kuvvetli baz nötrleşince oluşan tuzun anyonu bir miktar su ile tepkimeye girip OH−\text{OH}^- üretir (hidroliz). Bu yüzden eşdeğerlik noktasında çözelti baziktir.

Tampon çözelti: Zayıf asit ve eşlenik bazının karışımıdır. Az miktarda asit ya da baz eklenince pH'ı büyük ölçüde değişmez. Kan ve gözyaşı tampondur.

5. Sık yapılan hatalar

  • pH ile pOH'u karıştırmak. Bazlarda önce pOH bulunur.
  • Çift hidroksitli bazlarda (Ba(OH)2\text{Ba(OH)}_2) OH−\text{OH}^- sayısını unutmak.
  • Seyreltince asidin pH'ının 77'yi geçeceğini düşünmek.
  • Zayıf asitte [H+][\text{H}^+]'yı doğrudan derişime eşitlemek.
  • Titrasyonda eşdeğerlik noktasının her zaman pH=7\text{pH}=7 olduğunu düşünmek.
  • KaK_a'nın derişimle değiştiğini sanmak. Yalnızca sıcaklığa bağlıdır.

6. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Brønsted-Lowry Asit proton verir, baz alır
KwK_w [H+][OH−]=10−14[\text{H}^+][\text{OH}^-]=10^{-14}
pH + pOH 1414
Zayıf asit [H+]=KaC[\text{H}^+]=\sqrt{K_aC}
Seyreltme Derişim azalır, pH 77'yi geçmez
Titrasyon Eşdeğerlik: mol H+\text{H}^+ = mol OH−\text{OH}^-
Zayıf asit - kuvvetli baz pH >7>7, fenolftalein

Mini test

Soru 1

pH=2\text{pH}=2 olan 100 mL100\ \text{mL} HCl\text{HCl} çözeltisine saf su eklenerek hacmi 1 L1\ \text{L}'ye tamamlanıyor. Oluşan çözeltinin pH'ı kaçtır?

  1. A11
  2. B22
  3. C33
  4. D44
  5. E77
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Başlangıçta [H+]=10−2 M[\text{H}^+]=10^{-2}\ \text{M}.
  2. Hacim 1010 katına çıkınca derişim 1010 kat azalır: [H+]=10−3 M[\text{H}^+]=10^{-3}\ \text{M}.
  3. pH=3\text{pH}=3. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: 1 derişim on kat artmış gibi hesaplanmış / 2 seyreltmenin pH'ı değiştirmeyeceği sanılmış / 4 hacim artışı 100100 kat sanılmış / 7 asit suyla seyrelince nötr olur sanılmış.

Soru 2

Aşağıdaki türlerden hangisi hem asit hem baz olarak davranabilir?

  1. ACl−\text{Cl}^-
  2. BNH4+\text{NH}_4^+
  3. CNO3−\text{NO}_3^-
  4. DH3O+\text{H}_3\text{O}^+
  5. EHCO3−\text{HCO}_3^-
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Amfoter tür hem proton verebilir hem alabilir.
  2. HCO3−\text{HCO}_3^- proton verince CO32−\text{CO}_3^{2-}, proton alınca H2CO3\text{H}_2\text{CO}_3 olur. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: Cl−\text{Cl}^- protonu verecek hidrojeni yok, yalnızca çok zayıf baz / NH4+\text{NH}_4^+ proton verir ama alamaz, asit / NO3−\text{NO}_3^- çok zayıf bir bazdır, proton veremez / H3O+\text{H}_3\text{O}^+ proton verir ama alamaz, asit.

Soru 3

0,1 M0{,}1\ \text{M} zayıf bir HA\text{HA} asidinin KaK_a değeri 10−510^{-5}'tir. Çözeltinin pH'ı kaçtır?

  1. A11
  2. B2,52{,}5
  3. C33
  4. D55
  5. E66
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. [H+]=Ka⋅C=10−5⋅10−1=10−3 M[\text{H}^+]=\sqrt{K_a\cdot C}=\sqrt{10^{-5}\cdot10^{-1}}=10^{-3}\ \text{M}.
  2. pH=3\text{pH}=3. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: 1 asit tam iyonlaşıyor sanılmış, [H+]=0,1[\text{H}^+]=0{,}1 / 2,5 derişim unutulmuş, Ka\sqrt{K_a} / 5 [H+]=Ka[\text{H}^+]=K_a alınmış / 6 [H+]=Ka⋅C[\text{H}^+]=K_a\cdot C alınmış.

Soru 4

0,1 M0{,}1\ \text{M} CH3COOH\text{CH}_3\text{COOH} çözeltisi 0,1 M0{,}1\ \text{M} NaOH\text{NaOH} ile titre ediliyor. Eşdeğerlik noktasındaki pH ve uygun indikatör aşağıdakilerden hangisidir? (Fenolftalein yaklaşık 88 ile 1010, metil oranj yaklaşık 33 ile 4,44{,}4 aralığında renk değiştirir.)

  1. ApH=7\text{pH}=7, metil oranj
  2. BpH=7\text{pH}=7, fenolftalein
  3. CpH<7\text{pH}<7, metil oranj
  4. DpH>7\text{pH}>7, fenolftalein
  5. EpH<7\text{pH}<7, fenolftalein
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Zayıf asit kuvvetli bazla tam nötrleşince oluşan CH3COO−\text{CH}_3\text{COO}^- iyonu suyla tepkimeye girip OH−\text{OH}^- üretir.
  2. Eşdeğerlik noktasında çözelti baziktir, pH>7\text{pH}>7.
  3. Renk değişim aralığı bu bölgeye yakın olan fenolftalein uygundur. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: pH=7\text{pH}=7, metil oranj tuz hidroliz olur, nötr değil, indikatör de asidik bölgede / pH=7\text{pH}=7, fenolftalein kuvvetli asit-kuvvetli baz sanılmış / pH<7\text{pH}<7, metil oranj kuvvetli asit-zayıf baz titrasyonunun sonucu / pH<7\text{pH}<7, fenolftalein pH ve indikatör uyumsuz.

Kendini dene

Kendini dene

pH+pOH\text{pH}+\text{pOH} kaçtır (25∘C25^\circ\text{C})?

Zayıf asitte [H+][\text{H}^+] nasıl bulunur?

Ka⋅C\sqrt{K_a\cdot C}.

HCO3−\text{HCO}_3^- gibi hem asit hem baz davranabilen türe ne denir?

Amfoter.

Zayıf asit - kuvvetli baz titrasyonunda eşdeğerlik pH'ı nasıldır?

7'den büyük.

Tampon çözelti neyle oluşur?

Zayıf asit ve eşlenik bazı.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Kimya dersinin diğer konuları