Yolumnet

AYT · Kimya

Çözünürlük Dengesi

Yaklaşık 15 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

Böbrek taşları neden oluşur? Kazanda kireç nasıl birikir? Mağaralardaki sarkıt ve dikitler nasıl büyür? Suda az çözünen tuzlar, çözünürlük sınırına ulaşınca çöker. Bu konuda çözünürlük çarpımı (Kc\cc\cK_{çç}) kavramını, çözünürlük ile Kc\cc\cK_{çç} arasındaki bağıntıyı, ortak iyon etkisini, çökelme koşulunu (QQ ile Kc\cc\cK_{çç} karşılaştırması) ve seçici çöktürmeyi öğreneceksin. Konu, denge bilgisinin bir uygulamasıdır. KcK_c yazabiliyorsan bu konuyu rahat öğrenirsin.

Hedefler

  1. Az çözünen bir tuzun Kc\cc\cK_{çç} ifadesini yazmak.
  2. Kc\cc\cK_{çç} ile çözünürlüğü (mol/L) birbirine çevirmek.
  3. Ortak iyonun çözünürlüğü azalttığını açıklamak.
  4. QQ ile Kc\cc\cK_{çç}'yi karşılaştırarak çökelme olup olmayacağını bulmak.
  5. Seçici çöktürmede hangi iyonun önce çöktüğünü belirlemek.
  6. pH\text{pH} ve kompleks oluşumunun çözünürlüğe etkisini yorumlamak.
Çözünürlük Dengesi · Benim Hocam

1. Çözünürlük çarpımı

Suda az çözünen bir tuz doygun çözeltide dengededir. AmBn(k)⇌mAn++nBm−\text{A}_m\text{B}_n(k)\rightleftharpoons m\text{A}^{n+}+n\text{B}^{m-} için:

Kc\cc\c=[An+]m [Bm−]nK_{çç}=[\text{A}^{n+}]^m\,[\text{B}^{m-}]^n

Katı tuz ifadeye yazılmaz. Kc\cc\cK_{çç} yalnızca sıcaklığa bağlıdır.

Çözünürlük SS (mol/L) ile Kc\cc\cK_{çç} arasındaki bağıntı tuzun tipine göre değişir:

Tuz tipi Örnek Kc\cc\cK_{çç}
AB AgCl\text{AgCl}, BaSO4\text{BaSO}_4 S2S^2
AB2_2 ya da A2_2B CaF2\text{CaF}_2, Ag2CrO4\text{Ag}_2\text{CrO}_4 4S34S^3
AB3_3 ya da A3_3B Al(OH)3\text{Al(OH)}_3 27S427S^4

Örnek: CaF2\text{CaF}_2 için Kc\cc\c=4⋅10−12K_{çç}=4\cdot10^{-12} ise 4S3=4⋅10−124S^3=4\cdot10^{-12}, S3=10−12S^3=10^{-12}, S=10−4 mol/LS=10^{-4}\ \text{mol/L}. Çözeltide [Ca2+]=10−4[\text{Ca}^{2+}]=10^{-4} ve [F−]=2⋅10−4 M[\text{F}^-]=2\cdot10^{-4}\ \text{M} olur.

2. Ortak iyon etkisi

Doygun çözeltiye tuzla ortak iyon içeren başka bir madde eklenirse denge, Le Chatelier ilkesi gereği katı tuz yönüne kayar ve çözünürlük azalır. Kc\cc\cK_{çç} aynı kalır.

AgCl\text{AgCl} saf suda, 0,1 M0{,}1\ \text{M} NaCl\text{NaCl} çözeltisinde çok daha az çözünür. Ortak iyonu olmayan tuz (KNO3\text{KNO}_3) çözünürlüğü yaklaşık etkilemez.

Örnek: Kc\cc\c(AgCl)=10−10K_{çç}(\text{AgCl})=10^{-10}. 0,1 M0{,}1\ \text{M} NaCl\text{NaCl}'de [Cl−]=0,1[\text{Cl}^-]=0{,}1 olduğundan [Ag+]=10−100,1=10−9[\text{Ag}^+]=\dfrac{10^{-10}}{0{,}1}=10^{-9}. Çözünürlük saf sudaki 10−510^{-5}'ten 10−910^{-9}'a düşer.

3. Çökelme koşulu

Karışımda iyonların anlık derişimleriyle iyon çarpımı (QQ) hesaplanır:

  • Q<Kc\cc\cQ<K_{çç}: Doymamış, çökelme olmaz.
  • Q=Kc\cc\cQ=K_{çç}: Doygun.
  • Q>Kc\cc\cQ>K_{çç}: Aşırı doygun, çökelme olur.

Dikkat: İki çözelti karıştırılırken derişimler seyrelir. Önce karışımdaki yeni derişimleri bul.

Örnek: Kc\cc\c(AgCl)=10−10K_{çç}(\text{AgCl})=10^{-10}. 50 mL50\ \text{mL} 4⋅10−5 M4\cdot10^{-5}\ \text{M} AgNO3\text{AgNO}_3 ile 50 mL50\ \text{mL} 4⋅10−5 M4\cdot10^{-5}\ \text{M} NaCl\text{NaCl} karıştırılırsa hacim iki katına çıktığından [Ag+]=[Cl−]=2⋅10−5[\text{Ag}^+]=[\text{Cl}^-]=2\cdot10^{-5}. Q=(2⋅10−5)2=4⋅10−10>10−10Q=(2\cdot10^{-5})^2=4\cdot10^{-10}>10^{-10} olduğundan AgCl\text{AgCl} çöker.

4. Seçici çöktürme

İçinde birden fazla iyon bulunan çözeltiye çöktürücü ekleyince QQ'su Kc\cc\cK_{çç}'yi önce aşan tuz önce çöker. Aynı tip tuzlarda Kc\cc\cK_{çç}'si küçük olan önce çöker. Böylece iyonlar birbirinden ayrılabilir.

5. Çözünürlüğü etkileyen diğer etkenler

  • Sıcaklık: Çoğu tuzun çözünürlüğü sıcaklıkla artar (Kc\cc\cK_{çç} değişir).
  • pH: Zayıf asidin anyonunu içeren tuzlar (CaCO3\text{CaCO}_3, Mg(OH)2\text{Mg(OH)}_2) asidik ortamda daha çok çözünür. Anyon asitle tepkimeye girip denge ürünler yönüne kayar.
  • Kompleks oluşumu: AgCl\text{AgCl} amonyak çözeltisinde [Ag(NH3)2]+[\text{Ag(NH}_3)_2]^+ kompleksi oluşturup çözünür.

6. Sık yapılan hatalar

  • Katı tuzu Kc\cc\cK_{çç} ifadesine yazmak.
  • SS ile Kc\cc\cK_{çç} ilişkisini tuz tipine bakmadan S2S^2 almak.
  • Karıştırmada seyrelmeyi unutmak.
  • Ortak iyon eklendiğinde Kc\cc\cK_{çç}'nin değiştiğini sanmak. Yalnızca çözünürlük değişir.
  • Kc\cc\cK_{çç}'si küçük olan tuzun hep daha az çözündüğünü düşünmek. Tuz tipi farklıysa önce SS hesaplanır.

7. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Kc\cc\cK_{çç} İyon derişimlerinin çarpımı, katı yazılmaz
AB Kc\cc\c=S2K_{çç}=S^2
AB2_2 Kc\cc\c=4S3K_{çç}=4S^3
Ortak iyon Çözünürlük azalır, Kc\cc\cK_{çç} değişmez
Q>Kc\cc\cQ>K_{çç} Çökelme olur
Karıştırma Önce seyrelmeyi hesapla
Asidik ortam Zayıf asit anyonlu tuz çok çözünür

Mini test

Soru 1

CaF2\text{CaF}_2 katısının belirli sıcaklıktaki çözünürlük çarpımı Kc\cc\c=4⋅10−12K_{çç}=4\cdot10^{-12}'dir. Buna göre bu sıcaklıkta CaF2\text{CaF}_2'nin saf sudaki çözünürlüğü kaç mol/L'dir?

  1. A1⋅10−121\cdot10^{-12}
  2. B2⋅10−62\cdot10^{-6}
  3. C1⋅10−41\cdot10^{-4}
  4. D1,6⋅10−41{,}6\cdot10^{-4}
  5. E2⋅10−42\cdot10^{-4}
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. CaF2⇌Ca2++2F−\text{CaF}_2\rightleftharpoons\text{Ca}^{2+}+2\text{F}^-, Kc\cc\c=[Ca2+][F−]2=S⋅(2S)2=4S3K_{çç}=[\text{Ca}^{2+}][\text{F}^-]^2=S\cdot(2S)^2=4S^3.
  2. 4S3=4⋅10−124S^3=4\cdot10^{-12} ve S3=10−12S^3=10^{-12}.
  3. S=10−4 mol/LS=10^{-4}\ \text{mol/L}. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: 1⋅10−121\cdot10^{-12} küp kök alınmamış, S3S^3 değeri yazılmış / 2⋅10−62\cdot10^{-6} karekök alınmış / 1,6⋅10−41{,}6\cdot10^{-4} 44 hesaba katılmadan Kc\cc\c3\sqrt[3]{K_{çç}} alınmış / 2⋅10−42\cdot10^{-4} F−\text{F}^- derişimi çözünürlük sanılmış.

Soru 2

AgCl\text{AgCl} katısının çözünürlüğü aşağıdaki çözeltilerden hangisinde en azdır? (Aynı sıcaklıkta)

  1. A0,1 M0{,}1\ \text{M} NaCl\text{NaCl}
  2. BSaf su
  3. C0,1 M0{,}1\ \text{M} KNO3\text{KNO}_3
  4. D0,1 M0{,}1\ \text{M} NH3\text{NH}_3
  5. E0,1 M0{,}1\ \text{M} HNO3\text{HNO}_3
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. NaCl\text{NaCl} çözeltisindeki Cl−\text{Cl}^- iyonu AgCl\text{AgCl} ile ortak iyondur.
  2. Ortak iyon dengeyi katı yönüne kaydırır ve çözünürlük azalır. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: Saf su referans değer, ortak iyon yok / KNO3\text{KNO}_3 ortak iyonu yok, çözünürlük yaklaşık aynı kalır / NH3\text{NH}_3 Ag+\text{Ag}^+ ile kompleks oluşturup çözünürlüğü artırır / HNO3\text{HNO}_3 ortak iyon içermez ve Cl−\text{Cl}^- zayıf bazın anyonu değildir, etkisi yok.

Soru 3

Kc\cc\c(AgCl)=1⋅10−10K_{çç}(\text{AgCl})=1\cdot10^{-10}'dur. 50 mL50\ \text{mL} 4⋅10−5 M4\cdot10^{-5}\ \text{M} AgNO3\text{AgNO}_3 çözeltisi ile 50 mL50\ \text{mL} 4⋅10−5 M4\cdot10^{-5}\ \text{M} NaCl\text{NaCl} çözeltisi karıştırılıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. AÇökelme olmaz, Q=4⋅10−10Q=4\cdot10^{-10}
  2. BÇökelme olur, Q=4⋅10−10Q=4\cdot10^{-10}
  3. CÇökelme olmaz, Q=1⋅10−10Q=1\cdot10^{-10}
  4. DÇökelme olur, Q=1,6⋅10−9Q=1{,}6\cdot10^{-9}
  5. EÇökelme olmaz, Q=1,6⋅10−9Q=1{,}6\cdot10^{-9}
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Hacim iki katına çıkınca derişimler yarıya iner: [Ag+]=[Cl−]=2⋅10−5 M[\text{Ag}^+]=[\text{Cl}^-]=2\cdot10^{-5}\ \text{M}.
  2. Q=(2⋅10−5)2=4⋅10−10Q=(2\cdot10^{-5})^2=4\cdot10^{-10}.
  3. Q>Kc\cc\cQ>K_{çç} olduğundan çökelme olur. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: A QQ doğru ama Kc\cc\cK_{çç}'den büyük olduğu halde çökelme olmaz denmiş / C Q=Kc\cc\cQ=K_{çç} sanılmış / D ve E seyrelme hesaba katılmadan Q=(4⋅10−5)2=1,6⋅10−9Q=(4\cdot10^{-5})^2=1{,}6\cdot10^{-9} bulunmuş.

Soru 4

AgCl(k)⇌Ag+(aq)+Cl−(aq)\text{AgCl}(k)\rightleftharpoons\text{Ag}^+(aq)+\text{Cl}^-(aq) dengesindeki doygun çözeltiye sabit sıcaklıkta bir miktar katı AgNO3\text{AgNO}_3 ekleniyor. Yeni dengede aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

  1. A[Cl−][\text{Cl}^-] azalır, Kc\cc\cK_{çç} değişmez.
  2. B[Cl−][\text{Cl}^-] artar, Kc\cc\cK_{çç} artar.
  3. C[Cl−][\text{Cl}^-] değişmez, Kc\cc\cK_{çç} değişmez.
  4. D[Cl−][\text{Cl}^-] azalır, Kc\cc\cK_{çç} azalır.
  5. E[Cl−][\text{Cl}^-] artar, Kc\cc\cK_{çç} değişmez.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. AgNO3\text{AgNO}_3 çözününce Ag+\text{Ag}^+ derişimi artar, bu ortak iyon etkisidir.
  2. Denge katı AgCl\text{AgCl} oluşumu yönüne kayar, [Cl−][\text{Cl}^-] azalır.
  3. Sıcaklık değişmediğinden Kc\cc\cK_{çç} değişmez. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: B ve E ortak iyon etkisi tersine yorumlanmış / C denge etkilenmiyor sanılmış / D Kc\cc\cK_{çç} sıcaklıkla değişir, derişimle değil.

Kendini dene

Kendini dene

AB tipi tuzda Kc\cc\cK_{çç} ile SS ilişkisi nedir?

Kc\cc\c=S2K_{çç}=S^2.

Ortak iyon eklenince çözünürlük ne olur?

Azalır.

Q>Kc\cc\cQ>K_{çç} ise ne olur?

Çökelme olur.

Kc\cc\cK_{çç} neye bağlıdır?

Yalnızca sıcaklığa.

İki çözelti karıştırılınca önce neye dikkat edilir?

Derişimlerin seyrelmesine.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Kimya dersinin diğer konuları