Yolumnet

AYT · Kimya

Sıvı Çözeltiler ve Çözünürlük

Yaklaşık 17 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

Deniz suyu içme suyundan neden daha geç donar? Kışın yola tuz atılması buzu neden eritir? Arabanın radyatörüne konulan antifriz neden hem kışın donmayı hem yazın kaynamayı geciktirir? Gazozun şişesi açılınca neden köpürür? Bunların hepsi çözeltilerin özellikleriyle ilgilidir. Bu konuda çözeltilerin derişimini (yüzde, molarite, molalite, ppm), seyreltme ve karıştırma hesaplarını, çözünürlüğü ve onu etkileyen etkenleri, gazların çözünürlüğünü (Henry yasası) ve koligatif özellikleri (buhar basıncı, kaynama ve donma noktası, ozmotik basınç) öğreneceksin. TYT'de çözelti türlerini ve karışımları öğrenmiştin. Burada hesaplamalar derinleşiyor.

Hedefler

  1. Çözelti derişimini farklı birimlerle (kütle yüzdesi, molarite, molalite, ppm, mol kesri) hesaplamak.
  2. Seyreltme ve karıştırma problemlerini M1V1=M2V2M_1V_1=M_2V_2 ile çözmek.
  3. Çözünürlüğe sıcaklık ve basıncın etkisini yorumlamak.
  4. Doymuş, doymamış ve aşırı doymuş çözeltileri ayırt etmek.
  5. Koligatif özelliklerin çözünen tanecik sayısına bağlı olduğunu bilmek ve hesaplamak.
  6. Ozmotik basıncı π=MRT\pi=MRT ile bulmak.
Sıvı Çözeltiler ve Çözünürlük · Görkem ŞAHİN

1. Çözelti ve derişim birimleri

Çözelti, çözücü ve çözünenden oluşan homojen karışımdır. Derişim, belirli miktarda çözeltide ya da çözücüde bulunan çözünen miktarıdır.

Birim Tanım Formül
Kütle yüzdesi 100100 g çözeltideki çözünen (g) mc\co¨zu¨nenmc\co¨zelti⋅100\dfrac{m_{çözünen}}{m_{çözelti}}\cdot100
Molarite (MM) 11 L çözeltideki çözünen mol sayısı nVL\dfrac{n}{V_{L}}
Molalite (mm) 11 kg çözücüdeki çözünen mol sayısı nmc\co¨zu¨cu¨(kg)\dfrac{n}{m_{çözücü(kg)}}
ppm 10610^6 g çözeltideki çözünen (g) mc\co¨zu¨nenmc\co¨zelti⋅106\dfrac{m_{çözünen}}{m_{çözelti}}\cdot10^6
Mol kesri Çözünenin toplam mole oranı X=n1n1+n2X=\dfrac{n_1}{n_1+n_2}

Örnek: 20 g20\ \text{g} NaOH\text{NaOH} (M=40M=40) suda çözülüp hacim 250 mL250\ \text{mL}'ye tamamlanıyor. n=2040=0,5 moln=\dfrac{20}{40}=0{,}5\ \text{mol} ve M=0,50,25=2 MM=\dfrac{0{,}5}{0{,}25}=2\ \text{M}.

Molarite ile molalite farkı: Molarite çözeltinin hacmine, molalite çözücünün kütlesine bağlıdır. Sıcaklık değişince hacim değişir, bu yüzden molarite sıcaklığa bağlıdır, molalite değildir.

Derişim değişmez: Çözeltiden bir miktar alınınca kalan ve alınan kısmın derişimi aynıdır. Yalnızca mol sayısı ve hacim değişir.

2. Seyreltme ve karıştırma

Seyreltme: Su ekleyince çözünenin mol sayısı değişmez:

M1V1=M2V2M_1V_1=M_2V_2

Örnek: 100 mL100\ \text{mL} 2 M2\ \text{M} çözeltiye su ekleyerek 0,5 M0{,}5\ \text{M} yapmak için V2=2⋅1000,5=400 mLV_2=\dfrac{2\cdot100}{0{,}5}=400\ \text{mL} gerekir. Eklenecek su 400−100=300 mL400-100=300\ \text{mL}.

Karıştırma: Aynı çözünenin iki çözeltisi karıştırılırsa toplam mol, toplam hacme bölünür:

Mson=M1V1+M2V2V1+V2M_{son}=\dfrac{M_1V_1+M_2V_2}{V_1+V_2}

Farklı iyonlu çözeltiler karıştırılırken tepkime olmuyorsa iyon sayıları ayrı ayrı hesaplanır.

3. Çözünürlük

Belirli sıcaklıkta 100 g100\ \text{g} çözücüde çözünebilen en fazla madde miktarı çözünürlüktür.

  • Doymamış: Daha fazla madde çözebilir.
  • Doymuş: Çözünürlük sınırında, dipte çözünmeyen madde olabilir.
  • Aşırı doymuş: Normalde çözünebileceğinden fazlasını kararsız biçimde içerir. Küçük bir kristal ya da çalkalama fazlayı çöktürür.

Etkenler:

  • Katılarda çoğu zaman sıcaklık artınca çözünürlük artar (çözünme endotermikse). Basıncın etkisi yoktur.
  • Gazlarda sıcaklık artınca çözünürlük azalır. Henry yasası: Sabit sıcaklıkta gazın çözünürlüğü, gazın kısmi basıncı ile doğru orantılıdır (C=kHPC=k_HP). Gazozun şişesi açılınca basınç düştüğü için CO2\text{CO}_2 çıkar.
  • Benzer benzeri çözer: Polar çözücü polar maddeyi, apolar çözücü apolar maddeyi çözer. Su tuzu çözer, yağı çözmez.

Çözünme olayı: Çözücü ve çözünen arasında çekim kuvvetleri oluşur. Çözünme ısısı pozitif (endotermik) ya da negatif (ekzotermik) olabilir. Sıcaklıkla çözünürlük, çözünme ısısının işaretine bağlıdır.

4. Koligatif özellikler

Çözünen uçucu değilse, çözeltinin bazı özellikleri yalnızca çözünen tanecik sayısına bağlıdır:

  1. Buhar basıncı düşmesi: Çözeltinin buhar basıncı saf çözücününkinden düşüktür (Raoult yasası).
  2. Kaynama noktası yükselmesi: ΔTk=Kk⋅m⋅i\Delta T_k=K_k\cdot m\cdot i
  3. Donma noktası alçalması: ΔTd=Kd⋅m⋅i\Delta T_d=K_d\cdot m\cdot i
  4. Ozmotik basınç: π=M R T⋅i\pi=M\,R\,T\cdot i

mm molalite, ii Van't Hoff çarpanı (çözünenin ayrıştığı tanecik sayısı: şeker için 11, NaCl\text{NaCl} için 22, CaCl2\text{CaCl}_2 için 33).

Örnek (kaynama): Kk=0,5 ∘C⋅kg/molK_k=0{,}5\ ^\circ\text{C}\cdot\text{kg/mol} olan suda 0,5 mol0{,}5\ \text{mol} NaCl\text{NaCl}, 500 g500\ \text{g} suda çözülüyor. m=0,50,5=1 molalm=\dfrac{0{,}5}{0{,}5}=1\ \text{molal} ve ΔTk=0,5⋅1⋅2=1 ∘C\Delta T_k=0{,}5\cdot1\cdot2=1\ ^\circ\text{C}. Çözeltinin kaynama noktası 101 ∘C101\ ^\circ\text{C} olur.

Örnek (ozmotik): 0,1 M0{,}1\ \text{M} glikoz çözeltisi 27∘C27^\circ\text{C}'de π=0,1⋅0,082⋅300=2,46 atm\pi=0{,}1\cdot0{,}082\cdot300=2{,}46\ \text{atm}.

Sıralama: Aynı derişimde (molal) tanecik sayısı fazla olanın kaynama noktası daha yüksek, donma noktası daha düşük, buhar basıncı daha düşüktür. 0,1 m0{,}1\ \text{m} CaCl2\text{CaCl}_2 (i=3i=3) >> 0,1 m0{,}1\ \text{m} NaCl\text{NaCl} (i=2i=2) >> 0,1 m0{,}1\ \text{m} şeker (i=1i=1) olarak etkilidir.

Ozmos: Çözücü, yarı geçirgen zardan seyrek çözeltiden derişik çözeltiye doğru geçer. Ozmotik basınç, geçişi durdurmak için uygulanması gereken basınçtır. Biyolojide hücrelerin su alıp vermesi ve ters ozmos ile deniz suyundan içme suyu elde edilmesi bu olaya dayanır.

5. Sık yapılan hatalar

  • Molaliteyi çözeltinin kütlesine, molariteyi çözücüye göre hesaplamak.
  • Hacmi mL ile bırakıp molarite hesaplamak. Litreye çevir.
  • Elektrolitlerde Van't Hoff çarpanını (ii) unutmak.
  • Gazların çözünürlüğünün sıcaklıkla arttığını düşünmek. Azalır.

6. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Molarite nVL\dfrac{n}{V_L} (hacme bağlı)
Molalite nmc\co¨zu¨cu¨,kg\dfrac{n}{m_{çözücü,kg}}
Seyreltme M1V1=M2V2M_1V_1=M_2V_2
Henry Gaz çözünürlüğü ∝P\propto P
Koligatif Tanecik sayısına bağlı
ΔTk\Delta T_k Kk m iK_k\,m\,i
Ozmotik basınç π=MRTi\pi=MRTi

Mini test

Soru 1

20 g20\ \text{g} NaOH\text{NaOH} (M=40 g/molM=40\ \text{g/mol}) suda çözülüp hacmi 250 mL250\ \text{mL}'ye tamamlanıyor. Oluşan çözeltinin molar derişimi kaç mol/L\text{mol/L}'dir?

  1. A0,0020{,}002
  2. B0,50{,}5
  3. C11
  4. D1,251{,}25
  5. E22
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. n=2040=0,5 moln=\dfrac{20}{40}=0{,}5\ \text{mol}.
  2. Hacim litreye çevrilir: 250 mL=0,25 L250\ \text{mL}=0{,}25\ \text{L}.
  3. M=nV=0,50,25=2 mol/LM=\dfrac{n}{V}=\dfrac{0{,}5}{0{,}25}=2\ \text{mol/L}. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: 0,002 hacim mL olarak yazılmış, 0,5250\dfrac{0{,}5}{250} / 0,5 mol sayısı derişim sanılmış / 1 hacim 500 mL500\ \text{mL} alınmış / 1,25 hacim 400 mL400\ \text{mL} alınmış.

Soru 2

Kaynama noktası yükselme sabiti Kk=0,5 ∘C⋅kg/molK_k=0{,}5\ ^\circ\text{C}\cdot\text{kg/mol} olan suda, 0,5 mol0{,}5\ \text{mol} NaCl\text{NaCl} (i=2i=2) 500 g500\ \text{g} suda çözülüyor. Çözeltinin kaynama noktası kaç ∘C^\circ\text{C} olur? (Saf suyun kaynama noktası 100 ∘C100\ ^\circ\text{C})

  1. A100
  2. B100,001100{,}001
  3. C100,25100{,}25
  4. D100,5100{,}5
  5. E101
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Molalite m=0,5 mol0,5 kg=1 molalm=\dfrac{0{,}5\ \text{mol}}{0{,}5\ \text{kg}}=1\ \text{molal}.
  2. ΔTk=Kk⋅m⋅i=0,5⋅1⋅2=1 ∘C\Delta T_k=K_k\cdot m\cdot i=0{,}5\cdot1\cdot2=1\ ^\circ\text{C}.
  3. Kaynama noktası 100+1=101 ∘C100+1=101\ ^\circ\text{C}. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: 100 kaynama noktasının değişmediği sanılmış / 100,001 çözücü kütlesi gram olarak yazılmış, m=0,5500m=\dfrac{0{,}5}{500} / 100,25 çözücü 1 kg1\ \text{kg} alınmış ve ii unutulmuş / 100,5 yalnızca Van't Hoff çarpanı unutulmuş.

Soru 3

100 mL100\ \text{mL} 2 M2\ \text{M} KCl\text{KCl} çözeltisine saf su ekleyerek derişim 0,5 M0{,}5\ \text{M}'ye düşürülüyor. Eklenen su miktarı kaç mL'dir?

  1. A300
  2. B400
  3. C500
  4. D600
  5. E800
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Seyreltmede çözünenin mol sayısı değişmez: M1V1=M2V2M_1V_1=M_2V_2.
  2. 2⋅100=0,5⋅V22\cdot100=0{,}5\cdot V_2 ve V2=400 mLV_2=400\ \text{mL}.
  3. Eklenen su 400−100=300 mL400-100=300\ \text{mL}. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: 400 son hacim eklenen su sanılmış / 500 başlangıç ve son hacim toplanmış / 600 eklenen su iki katı alınmış / 800 son hacim iki katı alınmış.

Soru 4

0,1 M0{,}1\ \text{M} glikoz çözeltisinin 27∘C27^\circ\text{C}'deki ozmotik basıncı kaç atm'dir? (R=0,082 L⋅atm/(mol⋅K)R=0{,}082\ \text{L}\cdot\text{atm}/(\text{mol}\cdot\text{K}))

  1. A0,00820{,}0082
  2. B0,220{,}22
  3. C2,462{,}46
  4. D24,624{,}6
  5. E30
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Ozmotik basınç π=MRT\pi=MRT. Glikoz elektrolit olmadığından i=1i=1.
  2. T=27+273=300 KT=27+273=300\ \text{K}.
  3. π=0,1⋅0,082⋅300=2,46 atm\pi=0{,}1\cdot0{,}082\cdot300=2{,}46\ \text{atm}. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: 0,0082 sıcaklık çarpılmamış, 0,1⋅0,0820{,}1\cdot0{,}082 / 0,22 sıcaklık Celsius olarak alınmış, 0,1⋅0,082⋅270{,}1\cdot0{,}082\cdot27 / 24,6 molarite çarpılmamış, 0,082⋅3000{,}082\cdot300 / 30 RR çarpılmamış, 0,1⋅3000{,}1\cdot300.

Kendini dene

Kendini dene

Molarite neye bağlıdır?

Çözeltinin hacmine, dolayısıyla sıcaklığa.

Koligatif özellikler neye bağlıdır?

Çözünen tanecik sayısına.

Gazların çözünürlüğü sıcaklık artınca nasıl değişir?

Azalır.

Çözeltinin buhar basıncı saf çözücüye göre nasıldır?

Daha düşüktür.

Ozmos olayında çözücü hangi yönde geçer?

Seyrek çözeltiden derişik çözeltiye.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Kimya dersinin diğer konuları