Bu konuda ne öğreneceksin
Yeryüzünde bilinen milyonlarca canlı türü var ve her yıl yenileri bulunuyor. Bu kadar çeşidi birbirinden ayırmak, ortak özelliklere göre gruplamak ve herkesin anladığı bir adla çağırmak için bilim insanları bir sınıflandırma sistemi kullanır. Bu konuda sınıflandırmanın amacını, ikili adlandırmayı, taksonomik basamakları, beş âlemi ve bitki ile hayvan gruplarının ayırt edici özelliklerini öğreneceksin.
Hedefler
- Sınıflandırmanın neden gerekli olduğunu açıklamak.
- İkili adlandırmayı doğru yazmak ve taksonomik basamakları sıralamak.
- Üç üst âlemi ve ökaryot gruplarını ayırt etmek.
- Bitki gruplarını ve omurgalı sınıflarını özellikleriyle eşleştirmek.
- Basit bir tanımlama anahtarını kullanmak.
1. Sınıflandırmanın amacı
Sınıflandırma, canlıları benzerliklerine ve akrabalıklarına göre gruplamaktır. Faydaları:
- Canlıların incelenmesi ve tanınması kolaylaşır.
- Bilim insanları arasında ortak dil oluşur.
- Yeni bulunan bir canlının yeri belirlenir, akrabalıkları anlaşılır.
- Canlıların evrimsel ilişkileri ortaya konur.
Sınıflandırmaya taksonomi (sistematik) denir. Eskiden yapı benzerliklerine bakılırken günümüzde DNA ve protein dizilerinin karşılaştırılması da kullanılır.
2. Taksonomik basamaklar ve adlandırma
Büyükten küçüğe doğru basamaklar:
Âlem → Şube (bitkilerde bölüm) → Sınıf → Takım → Aile → Cins → Tür
Basamak küçüldükçe gruptaki canlı sayısı azalır, ortak özellik sayısı artar. Aynı cinsteki iki canlı, aynı ailedeki ama farklı cinsteki iki canlıdan birbirine daha çok benzer.
Tür, doğal ortamda kendi aralarında çiftleşip verimli döl verebilen bireyler topluluğudur. At ile eşek farklı türdür. İkisinin melezi olan katır ise kısırdır, bu yüzden aynı tür sayılmazlar.
İkili adlandırma (binomiyal). Linnaeus’un önerdiği adlandırmada canlının adı cins adı + tür adından oluşur. Kurallar:
- Latince yazılır, italik ya da altı çizili yazılır.
- Cins adı büyük harfle, tür adı küçük harfle başlar.
- Örnek: Homo sapiens (insan), Canis lupus (kurt), Canis familiaris (köpek).
Aynı cinsin farklı türleri aynı cins adını taşır, tür adı onları ayırır. Kurt ile köpek aynı cinstedir.
3. Üç üst âlem (domain)
Günümüzde canlılar hücresel yapılarına ve moleküler özelliklerine göre üç üst âleme (domain) ayrılır: Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar. Bakteriler ve arkeler prokaryot, ökaryotlar ökaryot hücre yapısındadır.
| Üst âlem | Hücre | Özellik | Örnek |
|---|---|---|---|
| Bakteriler | Prokaryot, tek hücreli | Hücre duvarında genellikle peptidoglikan bulunur. DNA halkasaldır, histona sarılı değildir, plazmit içerebilir. Ototrof ya da heterotrof olabilir | Escherichia coli, Salmonella |
| Arkeler | Prokaryot, tek hücreli | Hücre duvarında peptidoglikan yoktur, zarlarında farklı lipitler bulunur. Bazı türlerin DNA’sı histona sarılıdır. Çok sıcak, tuzlu, asidik ya da oksijensiz ortamlarda yaşayanlar vardır | Sıcak su kaynaklarında yaşayan arkeler |
| Ökaryotlar | Ökaryot, tek ya da çok hücreli | Belirgin çekirdek ve zarla çevrili yapılar vardır. DNA histon proteinlerine sarılıdır, hücresel iskelet bulunur | Maya, öglena, bitki, hayvan |
Ökaryotlar protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar olarak gruplanır (eskiden bunlar ayrı âlemler olarak anılırdı).
| Ökaryot grubu | Hücre | Beslenme | Özellik | Örnek |
|---|---|---|---|---|
| Protistler | Çoğu tek hücreli | Ototrof ya da heterotrof | Çok çeşitli | Amip, paramesyum, öglena, algler |
| Mantarlar | Çoğu çok hücreli | Heterotrof (ayrıştırıcı) | Hücre duvarı kitin | Küf, şapkalı mantar, maya |
| Bitkiler | Çok hücreli | Ototrof (fotosentez) | Hücre duvarı selüloz | Eğrelti, çam, gül |
| Hayvanlar | Çok hücreli | Heterotrof | Hücre duvarı yok, hareketli | Balık, kuş, insan |
Ototrof kendi besinini üretir (fotosentez ya da kemosentez), heterotrof hazır besin alır. Mayalar tek hücreli mantarlardır. Algler çoğunlukla protistlerden sayılır. Virüsler hücre yapısında olmadıkları için bu sistemde yer almaz.
4. Bitkiler
| Grup | İletim demeti | Üreme | Örnek |
|---|---|---|---|
| Karayosunları (yosunlar) | Yok | Sporla | Yosun |
| Eğreltiler | Var | Sporla | Eğrelti otu, at kuyruğu |
| Açık tohumlular | Var | Tohum (çıplak), çiçek yok | Çam, ardıç |
| Kapalı tohumlular | Var | Tohum (meyve içinde), çiçek var | Buğday, gül, domates |
Kapalı tohumlular tek çenekli (buğday, mısır, zambak) ve çift çenekli (fasulye, ayçiçeği, gül) olarak ikiye ayrılır. Tek çeneklilerde yapraklar paralel damarlı, çift çeneklilerde ağsı damarlıdır.
5. Hayvanlar
Omurgasızlar: Süngerler, sölenterler (denizanası, hidra), yassı solucanlar, yuvarlak solucanlar, halkalı solucanlar (yer solucanı), yumuşakçalar (salyangoz, ahtapot), eklembacaklılar (böcek, örümcek, kerevit), derisi dikenliler (denizyıldızı). Eklembacaklılar en kalabalık gruptur.
Omurgalılar beş sınıfta incelenir:
| Sınıf | Solunum | Kalp | Vücut ısısı | Dış yapı |
|---|---|---|---|---|
| Balıklar | Solungaç | 2 odacıklı | Değişken | Pul, yüzgeç |
| Amfibiler | Larvada solungaç, erişkinde akciğer ve deri | 3 odacıklı | Değişken | Çıplak nemli deri |
| Sürüngenler | Akciğer | 3 odacıklı (ventrikül yarım bölmeli) | Değişken | Pullu kuru deri |
| Kuşlar | Akciğer | 4 odacıklı | Sabit | Tüy, kanat |
| Memeliler | Akciğer | 4 odacıklı | Sabit | Kıl, süt bezi |
Ayrıca amfibilerde döllenme suda olur, yumurtaları zarsız ve jelatinimsidir. Sürüngenlerin yumurtası derimsi ya da sert kabukludur, kuşların yumurtası sert kabukludur. Memelilerin çoğunda yavru anne karnında gelişir.
6. Tanımlama anahtarı
Bilinmeyen bir canlıyı tanımak için kullanılan basamaklı sorular dizisidir. Her basamakta iki seçenek vardır (ikili anahtar) ve her cevap seni başka bir basamağa ya da canlının adına götürür.
Örnek. 1a: Tüyleri var => Kuş. 1b: Tüyleri yok => 2’ye git. 2a: Kılları ve süt bezleri var => Memeli. 2b: Kılları yok => 3’e git. Anahtarın amacı her adımda adayları azaltmaktır.
- Basamak küçülüyorGruptaki canlı sayısı azalır, ortak özellik artar.
- İki canlı aynı cinsteAynı ailede olmak zorundadır.
- Hücre duvarı kitin, heterotrof ve ayrıştırıcıMantar.
- Hücresinde çekirdek zarı yokProkaryottur, bakteri ya da arke.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Basamaklar | Âlem, şube, sınıf, takım, aile, cins, tür |
| Tür | Verimli döl veren topluluk |
| İkili ad | Cins (büyük) + tür (küçük), Latince |
| Bakteriler | Prokaryot |
| Mantarlar | Kitin, ayrıştırıcı |
| Bitkiler | Fotosentez, selüloz |
| Hayvanlar | Heterotrof, duvarsız |
| Kuş ve memeli | 4 odacıklı kalp, sabit ısı |
Mini test
Soru 1
Aslanın cins adı Panthera, tür adı leo, ait olduğu aile adı Felidae'dir. Aşağıdakilerden hangisi aslanın ikili adlandırmaya uygun bilimsel adıdır?
- APanthera leo
- BPanthera
- Cleo
- DFelidae leo
- EPanthera leo Felidae
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- İkili adlandırma cins adı ve tür adından oluşur.
- Önce cins adı (büyük harfle), sonra tür adı (küçük harfle) yazılır: Panthera leo. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Panthera yalnızca cins adı yazılmış / leo yalnızca tür adı yazılmış / Felidae leo cins adı yerine aile adı yazılmış / Panthera leo Felidae ikili ada aile adı eklenmiş.
Soru 2
Üç canlıdan K ile L aynı cinse, M ise yalnızca K ve L ile aynı aileye aittir. Bu canlılarla ilgili aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
- AM, K ile L'den daha çok ortak özelliğe sahiptir.
- BK ile L'nin ortak özellik sayısı K ile M'ninkinden fazladır.
- CÜçü de aynı türe aittir.
- DK ile L farklı ailelerdendir.
- EM, K ve L ile aynı şubede bulunmaz.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Basamak küçüldükçe canlılar arasındaki benzerlik artar.
- K ve L aynı cinste, M ile yalnızca aynı ailededir. Bu yüzden K ile L birbirine M'den daha çok benzer. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: M, K ile L'den daha çok ortak özelliğe sahiptir. ortak özellik sayısı ters değerlendirilmiş / Üçü de aynı türe aittir. farklı cinsler farklı türdür / K ile L farklı ailelerdendir. aynı cins aynı aileyi gerektirir / M, K ve L ile aynı şubede bulunmaz. aynı aile aynı şubeyi de kapsar.
Soru 3
Larva döneminde solungaçla, erişkin dönemde akciğer ve nemli deriyle solunum yapan, kalbi 3 odacıklı, derisi çıplak bir omurgalı hangi sınıfa aittir?
- AAmfibiler
- BBalıklar
- CSürüngenler
- DKuşlar
- EMemeliler
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Larvada solungaç, erişkinde akciğer ve deri solunumu amfibilere özgüdür.
- Amfibilerin kalbi 3 odacıklı, derisi çıplak ve nemlidir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Balıklar balığın kalbi 2 odacıklıdır ve akciğeri yoktur / Sürüngenler sürüngenlerin derisi pulludur ve larva dönemi yoktur / Kuşlar kuşların kalbi 4 odacıklıdır / Memeliler memelilerin kalbi 4 odacıklıdır.
Soru 4
Bir canlının hücrelerinde çekirdek zarı vardır, hücre duvarı kitinden oluşur, fotosentez yapmaz ve organik atıkları ayrıştırarak beslenir. Bu canlı hangi âleme aittir?
- ABitkiler
- BBakteriler
- CHayvanlar
- DProtista
- EMantarlar
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Çekirdek zarı varsa ökaryottur, bu yüzden bakteri değildir.
- Duvarı kitindir, fotosentez yapmaz ve ayrıştırıcıdır, bu da mantarların özelliğidir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Bitkiler bitkilerin duvarı selüloz, besini fotosentezdir / Bakteriler bakterilerde çekirdek zarı yoktur / Hayvanlar hayvan hücrelerinde hücre duvarı yoktur / Protista kitin duvarlı ayrıştırıcılar mantarlardır.
Kendini dene
Kendini dene
Taksonomik basamakların en küçüğü hangisidir?
Tür.
İnsanın bilimsel adı nasıl yazılır?
Homo sapiens.
Hangi âlemde hücre duvarı kitindir?
Mantarlar.
Kalbi 2 odacıklı omurgalı sınıfı hangisidir?
Balıklar.
Katır neden ayrı bir tür sayılmaz?
Kısırdır, verimli döl vermez.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.