Yolumnet

TYT · Biyoloji

Kalıtım

Yaklaşık 19 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-11-13

Bu konuda ne öğreneceksin

Gözünün rengi, kan grubun, saçının kıvrımlı ya da düz olması. Bunlar anne ve babandan geçen genlerle belirlenir. Kalıtım, bu özelliklerin kuşaktan kuşağa nasıl aktarıldığını inceler. Bu konuda Mendel’in çaprazlamalarını, Punnett karesiyle olasılık hesabını, eksik baskınlığı, kan gruplarını, eşeye bağlı kalıtımı, soyağacı okumayı ve DNA’dan proteine giden yolu öğreneceksin.

Hedefler

  1. Gen, alel, genotip, fenotip, homozigot ve heterozigot kavramlarını ayırt etmek.
  2. Monohibrit ve dihibrit çaprazlamalarda oran ve olasılık hesaplamak.
  3. Eksik baskınlık, çok alellilik ve eşeye bağlı kalıtımı yorumlamak.
  4. Soyağacından kalıtım şeklini belirlemek.
  5. DNA, RNA ve protein arasındaki bilgi akışını açıklamak.
Kalıtım · Selin Hoca Biyoloji

1. Temel kavramlar

  • Gen: Bir özelliği belirleyen DNA parçası. Alel: Aynı genin farklı biçimleri (A ve a).
  • Baskın alel büyük harfle (A), çekinik alel küçük harfle (a) yazılır. Baskın alel, heterozigotta kendini gösterir.
  • Homozigot (saf döl): İki alel aynıdır (AA ya da aa). Heterozigot (melez): İki alel farklıdır (Aa).
  • Genotip: Canlının gen yapısı (Aa). Fenotip: Gözlenen dış görünüş (boy, renk).
  • Aynı genotipe sahip canlılar ortamın etkisiyle farklı fenotip gösterebilir. Fenotip = genotip + çevre.

Homolog kromozomların aynı lokusunda (gen yeri) bir alel çifti bulunur. Mayozda alel çifti ayrılır, her gamet her alelden yalnızca birini alır (Mendel’in ayrılma ilkesi).

2. Monohibrit çaprazlama

Tek bir özelliğin kalıtımını inceler. Aa × Aa çaprazlamasında gametler A ve a’dır.

Aa x Aa çaprazlamasının Punnett karesi. Yavrularda 1 AA, 2 Aa ve 1 aa oranı, fenotipte 3 baskın ve 1 çekinik beklenir
Punnett karesi · İzlek
  • Genotip oranı: 1 AA : 2 Aa : 1 aa
  • Fenotip oranı: 3 baskın : 1 çekinik
  • Çekinik fenotip olasılığı 14\dfrac{1}{4}, yani %25’tir.

Saf döl çaprazlaması: AA × aa => bütün yavrular Aa. Bu ilk kuşak (F1) kendi aralarında çaprazlanırsa ikinci kuşakta (F2) 3 : 1 oranı yeniden görülür.

Test çaprazlaması: Baskın fenotipli bir bireyin AA mı Aa mı olduğunu bulmak için çekinik (aa) bireyle çaprazlanır. Yavrular hepsi baskın çıkarsa birey AA, yarısı çekinik çıkarsa Aa’dır.

Olasılık kuralları: Bağımsız olaylarda olasılıklar çarpılır. İki ayrı olaydan biri olabiliyorsa olasılıklar toplanır.

Punnett karesini kur

Ebeveyn genotiplerini seç ve yavruların genotip ile fenotip oranlarını gör.

3. Dihibrit çaprazlama

İki özelliği birlikte inceler. Genler farklı kromozomlardaysa bağımsız dağılır (Mendel’in bağımsız dağılım ilkesi).

  • AaBb bireyi 4 çeşit gamet verir: AB, Ab, aB, ab.
  • Heterozigot gen çifti sayısı nn ise gamet çeşidi 2n2^n olur.
  • AaBb × AaBb çaprazlamasında 16 kutulu bir kare çıkar. Fenotip oranı 9 : 3 : 3 : 1: 9 iki özellik de baskın, 3 yalnızca birinci baskın, 3 yalnızca ikinci baskın, 1 iki özellik de çekinik.
  • AaBb × aabb çaprazlamasında oran 1 : 1 : 1 : 1’dir.

Dihibrit olasılığı, iki ayrı monohibrit olasılığın çarpımıdır. Örneğin AaBb × AaBb’de aabbaabb olasılığı 14⋅14=116\dfrac{1}{4} \cdot \dfrac{1}{4} = \dfrac{1}{16}.

4. Mendel kalıtımının istisnaları

  • Eksik baskınlık: Heterozigot, iki homozigot arasında ara fenotip verir. Kırmızı (RR\text{RR}) ve beyaz (rr\text{rr}) çiçekli aslanağzının melezi pembe (Rr\text{Rr}). F2’de fenotip oranı 1 : 2 : 1’dir.
  • Eş baskınlık: Heterozigotta iki alel de tam görünür (AB kan grubu).
  • Çok alellilik: Bir gen için ikiden fazla alel vardır. ABO kan grubu örnektir. Bir birey yine en fazla iki alel taşır.

ABO kan grubu

Aleller IAI^A, IBI^B (ikisi eş baskın) ve ii (çekinik).

Kan grubu Genotip
A IAIAI^A I^A ya da IAiI^A i
B IBIBI^B I^B ya da IBiI^B i
AB IAIBI^A I^B
O iiii

Dört fenotip, altı genotip vardır. Rh faktörü ayrı bir gendir. Rh pozitif baskın (D), negatif çekiniktir (dd).

5. Eşeye bağlı kalıtım

Eşey kromozomları dişide XX, erkekte XY’dir. Y kromozomu X’ten çok küçüktür. X kromozomuna bağlı çekinik özelliklerde erkekte tek X olduğu için çekinik alel varsa özellik doğrudan ortaya çıkar. Renk körlüğü ve hemofili örnektir.

Örnek. Renk körlüğü alelini Xd\text{X}^d (çekinik), normal alelini XD\text{X}^D ile gösterelim. Taşıyıcı anne (XDXd\text{X}^D\text{X}^d) ile normal baba (XDY\text{X}^D\text{Y}) çaprazlanırsa:

Çocuk Olasılık Durum
XDXD\text{X}^D\text{X}^D kız 14\dfrac{1}{4} Normal
XDXd\text{X}^D\text{X}^d kız 14\dfrac{1}{4} Taşıyıcı
XDY\text{X}^D\text{Y} erkek 14\dfrac{1}{4} Normal
XdY\text{X}^d\text{Y} erkek 14\dfrac{1}{4} Renk körü

Erkek çocukların yarısı hastadır. Erkek, X kromozomunu anneden alır. Bu yüzden renk körü bir babanın oğlu da renk körü olmaz, babasından Y alır.

6. Soyağacı okuma

  • Çekinik özellik: Sağlam ebeveynlerin hasta çocuğu varsa özellik çekiniktir ve anne baba taşıyıcıdır.
  • Baskın özellik: Hasta ebeveynlerin sağlam çocuğu varsa özellik baskındır ve ebeveyn heterozigottur.
  • Hastalık yalnızca erkeklerde görülüyorsa ve anneden oğula geçiyorsa X’e bağlı çekinik olabilir.
  • Sağlam bir bireyin çekinik hastalığı olan çocuğu varsa o birey kesin heterozigottur.

7. DNA’dan proteine

DNA→transkripsiyonmRNA→translasyonprotein\text{DNA} \xrightarrow{\text{transkripsiyon}} \text{mRNA} \xrightarrow{\text{translasyon}} \text{protein}

  • Transkripsiyon (çekirdekte): DNA’nın bir zincirinden mRNA sentezlenir.
  • Translasyon (ribozomda): mRNA’daki kodonlar (3’lü nükleotit) tRNA’larla okunur, her kodon bir amino aside karşılık gelir.
  • Genetik kod hemen hemen tüm canlılarda aynıdır.
  • Mutasyon: DNA dizisindeki kalıcı değişikliktir. Mutasyon yeni alel oluşturur. Yalnızca gametlerde olursa yavruya geçer. Mutasyon zararlı, yansız ya da yararlı olabilir.
  • Bir özelliğe ait iki alel farklıBirey heterozigottur (Aa).
  • Heterozigot ara fenotip veriyorEksik baskınlık vardır.
  • Erkekte tek X olduğundan çekinik alel varÖzellik doğrudan ortaya çıkar.
  • AaBb bireyi mayoz geçiriyor4 çeşit gamet oluşur.

8. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Aa × Aa 3 baskın : 1 çekinik, 1 : 2 : 1 genotip
AaBb × AaBb 9 : 3 : 3 : 1
Test çaprazlaması Bilinmeyen birey × aa
Eksik baskınlık Heterozigot ara fenotip, 1 : 2 : 1
ABO Çok alel, AB eş baskın
Eşeye bağlı Erkekte tek X, çekinik hemen görülür
Gamet çeşidi 2n2^n (n heterozigot gen)
DNA → mRNA → protein Transkripsiyon, translasyon

Mini test

Soru 1

Heterozigot esmer gözlü (Bb) bir baba ile mavi gözlü (bb) bir annenin çocuğunun mavi gözlü olma olasılığı yüzde kaçtır? (Esmer göz baskındır.)

  1. A25
  2. B49
  3. C50
  4. D75
  5. E100
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Bb × bb çaprazlamasında baba gametleri B ve b, anne gametleri b'dir.
  2. Yavrular 12\dfrac{1}{2} Bb (esmer), 12\dfrac{1}{2} bb (mavi) olur. Mavi göz olasılığı %50. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: 25 iki heterozigotun çaprazlaması sanılmış / 49 işlem hatasıyla bir eksik bulunmuş / 75 baskın fenotip olasılığı alınmış / 100 annenin fenotipi çocuğa kesin geçer sanılmış.

Soru 2

AaBb × AaBb çaprazlamasından (genler farklı kromozomlarda ve tam baskın) 320 yavru elde ediliyor. Yavruların yaklaşık kaçının her iki özellik bakımından da baskın fenotipte olması beklenir?

  1. A20
  2. B60
  3. C80
  4. D180
  5. E240
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Dihibrit çaprazlamada her iki özelliği de baskın olanların oranı 916\dfrac{9}{16}'dır.
  2. 320⋅916=180320 \cdot \dfrac{9}{16} = 180. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: 20 çift çekinik oranı alınmış / 60 yalnızca bir özelliği baskın olanlar alınmış / 80 AaBb genotipinin oranı alınmış / 240 tek özellik için baskın oranı (3/4) alınmış.

Soru 3

A kan gruplu bir annenin ve B kan gruplu bir babanın O kan gruplu bir çocuğu vardır. Anne ve babanın genotipleri aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AAnne IAiI^A i, baba IBiI^B i
  2. BAnne IAIAI^A I^A, baba IBiI^B i
  3. CAnne IAiI^A i, baba IBIBI^B I^B
  4. DAnne IAIAI^A I^A, baba IBIBI^B I^B
  5. EAnne iiii, baba IBiI^B i
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. O kan grubu iiii genotipindedir, çocuk ii aleli iki ebeveynden de almıştır.
  2. Hem anne hem baba ii taşımalıdır. A grubu anne IAiI^A i, B grubu baba IBiI^B i olmalıdır. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: Anne IAIAI^A I^A, baba IBiI^B i homozigot anne çocuğa ii aleli veremez / Anne IAiI^A i, baba IBIBI^B I^B homozigot baba çocuğa ii aleli veremez / Anne IAIAI^A I^A, baba IBIBI^B I^B bu çiftin tüm çocukları AB olur / Anne iiii, baba IBiI^B i anne O grubu olurdu, A değil.

Soru 4

Renk körlüğü X kromozomunda çekinik bir alelle belirlenir. Renk körü bir baba ile taşıyıcı olmayan normal bir annenin çocukları için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. AKız çocukları renk körü, erkek çocukları normaldir.
  2. BErkek çocukları renk körü, kızlar normaldir.
  3. CKız çocukları normal, erkek çocukların yarısı renk körüdür.
  4. DBütün çocukları renk körüdür.
  5. EKız çocukları taşıyıcı, erkek çocukları normaldir.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Baba XdY\text{X}^d\text{Y}, anne XDXD\text{X}^D\text{X}^D.
  2. Kızlar babadan Xd\text{X}^d, anneden XD\text{X}^D alır ve taşıyıcı olur. Oğullar babadan Y, anneden XD\text{X}^D alır ve normaldir. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: Kız çocukları renk körü, erkek çocukları normaldir. kızlar babadan X alır ama anneden normal alel de alır / Erkek çocukları renk körü, kızlar normaldir. erkekler X kromozomunu anneden alır / Kız çocukları normal, erkek çocukların yarısı renk körüdür. anne taşıyıcı değildir, oğullar hasta olmaz / Bütün çocukları renk körüdür. anne normal alel taşır.

Kendini dene

Kendini dene

Heterozigot birey hangi harflerle gösterilir?

Aa.

Aa × Aa’da çekinik fenotip yüzde kaçtır?

%25.

AaBb bireyi kaç çeşit gamet verir?

O kan grubunun genotipi nedir?

iiii.

Renk körlüğü neden erkeklerde daha sık görülür?

Erkekte tek X vardır, çekinik alel doğrudan ortaya çıkar.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Biyoloji dersinin diğer konuları