Yolumnet

TYT · Biyoloji

Ekosistem Ekolojisi

Yaklaşık 18 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-11-13

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir göl, bir orman ya da bir çayır düşün. Bitkiler, hayvanlar, mantarlar, bakteriler, toprak, su, ışık ve hava bir arada, birbirine bağlı olarak yaşar. Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve cansız çevreleriyle ilişkisini inceler. Bu konuda ekosistemin bileşenlerini, besin zincirini ve enerji akışını, madde döngülerini, canlılar arası ilişkileri ve popülasyonların nasıl büyüdüğünü öğreneceksin.

Hedefler

  1. Biyotik ve abiyotik faktörleri, popülasyon, komünite ve ekosistem kavramlarını ayırt etmek.
  2. Besin zinciri ve ağında üretici, tüketici ve ayrıştırıcıyı belirlemek.
  3. Enerji akışının tek yönlü olduğunu ve her basamakta azaldığını hesaplamak.
  4. Karbon ve azot döngülerini açıklamak.
  5. Canlılar arası ilişkileri (mutualizm, parazitlik vb.) örneklemek.
Ekosistem Ekolojisi · Senin Biyolojin

1. Ekosistemin bileşenleri

  • Abiyotik (cansız) faktörler: Işık, sıcaklık, su, toprak, pH, tuzluluk, gazlar.
  • Biyotik (canlı) faktörler: Üreticiler, tüketiciler, ayrıştırıcılar ve bunların etkileşimleri.
  • Popülasyon: Aynı türün aynı yerde yaşayan bireyleri.
  • Komünite (topluluk): Aynı alandaki farklı türlerin popülasyonları.
  • Ekosistem: Komünite ile cansız çevrenin birlikte oluşturduğu sistem.
  • Biyom: Geniş bir bölgedeki benzer iklim ve canlı topluluğu (çöl, tundra, yağmur ormanı).
  • Habitat: Bir türün yaşadığı yer. Niş: Türün ekosistemdeki rolü ve kullandığı kaynaklar (ne yer, ne zaman aktiftir, nerede ürer).

Bir canlının yaşayabildiği abiyotik koşul aralığı ve bunlardan bir tanesinin yetersiz olması, popülasyonun boyutunu sınırlar. Buna sınırlayıcı faktör denir.

2. Besin zinciri ve besin ağı

  • Üretici: Fotosentez ya da kemosentezle inorganikten organik madde üreten ototroflar (bitki, alg, fotosentetik bakteri). Zincirin ilk halkasıdır.
  • Tüketici: Hazır besin alan heterotroflar. 1. derece tüketici otçul, 2. derece etçil (otçulu yer), 3. derece onu yiyen etçildir. Hem bitki hem hayvan yiyene hepçil denir.
  • Ayrıştırıcı: Ölü canlı ve atıkları parçalayan bakteri ve mantarlar. Maddeyi inorganik hale getirerek döngüye geri verir.

Basit bir zincir: Çim → çekirge → kurbağa → yılan → şahin.

Doğada tek zincir yerine, birçok zincirin birbirine bağlandığı besin ağı vardır. Bir türün azalması ağın başka halkalarını etkiler.

3. Enerji akışı ve piramitler

Ekosistemin enerjisi Güneş’ten gelir. Üretici ışık enerjisini kimyasal enerjiye çevirir. Enerji zincirde tek yönlü akar. Bir basamaktan diğerine geçerken yaklaşık %10’u aktarılır, geri kalanı solunumla ısıya dönüşür ya da atıklarla ayrıştırıcılara gider.

Enerji piramidi. Üreticide 10 000 kJ varsa 1. derece tüketicide 1 000 kJ, 2. derecede 100 kJ, 3. derecede 10 kJ enerji bulunur
Enerji piramidi · İzlek

Örnek. Üreticide 10 000 kJ enerji varsa 1. derece tüketiciye 1 000 kJ, 2. derece tüketiciye 100 kJ geçer.

Bu yüzden besin zincirleri uzun olmaz (genellikle 4 ya da 5 halka). Üst basamaklarda canlı sayısı ve toplam kütle azalır.

Piramit türleri:

  • Enerji piramidi: Her zaman dik (tabanı geniş) olur.
  • Biyokütle piramidi: Genellikle diktir, nadiren ters olabilir (okyanustaki planktonlarda).
  • Birey sayısı piramidi: Bazen ters olabilir. Tek bir büyük ağaçta binlerce böcek yaşayabilir.

Madde ise enerjiden farklı olarak ekosistemde döngü yapar.

Piramidi dene

Aktarım yüzdesini değiştir. Her basamakta enerjinin büyük kısmı kaybolur.

4. Madde döngüleri

Karbon döngüsü

  • Atmosferdeki CO2\text{CO}_2, fotosentezle üreticilere girer.
  • Besin zinciri boyunca karbon organik madde olarak taşınır.
  • Solunum, yanma ve ayrışma ile CO2\text{CO}_2 atmosfere geri döner.
  • Fosil yakıtların yanması dengeyi bozar, atmosferde CO2\text{CO}_2 artar.

Azot döngüsü

Atmosferin yaklaşık dörtte üçü azot gazıdır (N2\text{N}_2). Bitkiler bu gazı doğrudan kullanamaz.

Adım Ne olur Kim yapar
Azot bağlama N2→NH3\text{N}_2 \to \text{NH}_3 (amonyak) Azot bağlayıcı bakteriler (baklagil kökündeki Rhizobium, siyanobakteri)
Amonifikasyon Ölü organik azot →\to amonyum Ayrıştırıcılar
Nitrifikasyon NH4+→NO2−→NO3−\text{NH}_4^+ \to \text{NO}_2^- \to \text{NO}_3^- Nitrifikasyon bakterileri
Bitkiye alım NO3−\text{NO}_3^- ve NH4+\text{NH}_4^+ kökle alınır Bitki
Denitrifikasyon NO3−→N2\text{NO}_3^- \to \text{N}_2 Denitrifikasyon bakterileri

Yıldırım da az miktarda azotu bağlar. Azot, proteinler ve nükleik asitler için gereklidir. Baklagil ekilen tarlalar bu yüzden toprağı azotça zenginleştirir.

Su ve fosfor

Su döngüsü buharlaşma, terleme, yoğunlaşma ve yağışla gerçekleşir. Fosfor ise atmosferde bulunmaz, kayalar ve toprak yoluyla döner.

5. Canlılar arası ilişkiler

İlişki Türler Örnek
Mutualizm (+/+) İkisi de yararlanır Liken (mantar ve alg), Rhizobium ve baklagil
Komensalizm (+/0) Biri yararlanır, diğeri etkilenmez Ağaç gövdesinde yaşayan orkide
Parazitlik (+/-) Biri yararlanır, diğeri zarar görür Tenya, kene, bit
Yırtıcılık (+/-) Yırtıcı avını öldürür ve yer Aslan ve ceylan
Rekabet (-/-) İkisi de zarar görür (kaynağı paylaşırken) Aynı ağaçta beslenen iki kuş türü

6. Popülasyon büyümesi

Besin, alan ve avcı gibi etkenler sınırsızsa popülasyon üstel (J eğrisi) büyür. Gerçek ekosistemde kaynaklar sınırlıdır ve popülasyon taşıma kapasitesine yaklaşınca büyüme yavaşlar, S eğrisi oluşur.

Bir popülasyonun büyüklüğünü doğum, ölüm, göç (giriş) ve göç (çıkış) belirler.

  • Enerji bir basamaktan diğerine geçiyorYaklaşık %10’u aktarılır, geri kalanı ısıya döner.
  • Besin zinciri çok uzuyorÜst basamaklara ulaşan enerji çok azalır.
  • Bitkiler azot gazını kullanamıyorAzot bağlayıcı bakteriler gerekir.
  • İki tür aynı kaynağı kullanıyorAralarında rekabet olur.

7. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Biyotik, abiyotik Canlı ve cansız faktörler
Üretici Ototrof, zincirin başı
Ayrıştırıcı Maddeyi döngüye geri verir
Enerji Tek yönlü, basamakta %10 aktarılır
Karbon Fotosentezle girer, solunumla çıkar
Azot Bağlama, nitrifikasyon, denitrifikasyon
Mutualizm İkisi de kazanır
Parazit Biri kazanır, biri zarar görür

Mini test

Soru 1

Bir besin zincirinde üreticilerde 20 000 kJ enerji bulunmaktadır. Her basamakta enerjinin %10’u bir sonraki basamağa aktarıldığına göre 3. derece tüketicilere kaç kJ enerji ulaşır?

  1. A2
  2. B20
  3. C21
  4. D200
  5. E2000
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

    1. derece tüketici: 20 000⋅0,1=2000 kJ20\,000 \cdot 0{,}1 = 2000\ \text{kJ}.
    1. derece: 200 kJ200\ \text{kJ}. 3. derece: 20 kJ20\ \text{kJ}. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: 2 bir basamak fazla ilerlenmiş (4. derece tüketici) / 21 işlem hatasıyla bir fazla bulunmuş / 200 2. derece tüketicinin enerjisi alınmış / 2000 1. derece tüketicinin enerjisi alınmış.

Soru 2

Termitlerin bağırsağında yaşayan bazı mikroorganizmalar odundaki selülozu sindirir. Termit hem besinini sindirebilir hem de bu mikroorganizmalara barınak ve besin sağlar. Bu ilişki aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AParazitlik
  2. BKomensalizm
  3. CMutualizm
  4. DRekabet
  5. EYırtıcılık
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Termit selülozu sindirebiliyor, mikroorganizmalar ise barınak ve besin buluyor.
  2. İki tür de yarar sağladığına göre ilişki mutualizmdir. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: Parazitlik termit zarar görmüyor, yarar sağlıyor / Komensalizm ikisi de yararlanıyor, biri etkilenmeden kalmıyor / Rekabet ikisi aynı kaynak için yarışmıyor / Yırtıcılık mikroorganizmalar termit tarafından avlanmıyor.

Soru 3

Çim → çekirge → kurbağa → yılan → şahin besin zincirinde çekirge popülasyonu bir hastalık nedeniyle kısa sürede büyük ölçüde azalıyor. Bu zincirde kısa vadede aşağıdakilerden hangisi beklenir?

  1. AÇim miktarı azalır, kurbağa sayısı artar.
  2. BÇim miktarı artar, kurbağa sayısı azalır.
  3. CÇim ve kurbağa miktarı artar.
  4. DÇim ve kurbağa miktarı azalır.
  5. EYılan sayısı hemen artar.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Çekirge çimi yer. Çekirge azalırsa çimin yenme baskısı azalır ve çim artar.
  2. Kurbağa çekirge ile beslenir. Besin azalınca kurbağa azalır. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: Çim miktarı azalır, kurbağa sayısı artar. otçul azalınca bitki yenmesi azalır, kurbağanın besini de azalır / Çim ve kurbağa miktarı artar. kurbağanın besini azaldığı için kurbağa artmaz / Çim ve kurbağa miktarı azalır. çekirge azalınca çimi yiyen azalır / Yılan sayısı hemen artar. besin zincirinde yılanın besini azalır.

Soru 4

Atmosferdeki serbest azot gazını (N2\text{N}_2) amonyağa çevirerek bitkilerin kullanabileceği hale getiren canlılar aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AAzot bağlayıcı bakteriler
  2. BDenitrifikasyon bakterileri
  3. CNitrifikasyon bakterileri
  4. DAyrıştırıcı mantarlar
  5. EBitkilerin kök hücreleri
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Serbest N2\text{N}_2'yi amonyağa çevirme işine azot bağlama denir.
  2. Bunu Rhizobium gibi azot bağlayıcı bakteriler ve siyanobakteriler yapar. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: Denitrifikasyon bakterileri nitratı azot gazına çevirerek atmosfere geri verir / Nitrifikasyon bakterileri amonyumu nitrata çevirir, N₂ bağlamaz / Ayrıştırıcı mantarlar ölü organik azotu amonyuma çevirir, N₂ bağlamaz / Bitkilerin kök hücreleri bitki N₂ gazını doğrudan kullanamaz.

Kendini dene

Kendini dene

Besin zincirinin ilk halkası hangi canlıdır?

Üretici.

Enerji her basamakta yaklaşık yüzde kaçı aktarılır?

%10.

Tenya ve insan arasındaki ilişki nedir?

Parazitlik.

Ölü canlıları ayrıştıran canlılara ne denir?

Ayrıştırıcı.

Atmosferdeki azotu amonyağa çeviren canlılar kimlerdir?

Azot bağlayıcı bakteriler.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Biyoloji dersinin diğer konuları