Yolumnet

TYT · Kimya

Maddenin Halleri

Yaklaşık 17 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-11-13

Bu konuda ne öğreneceksin

Buz erir, su buharlaşır, bulut yağmura dönüşür. Balonu şişirince gaz her yöne eşit basınç yapar, güneşte kalan balon patlayabilir. Madde katı, sıvı, gaz ve plazma olmak üzere dört hâlde bulunur. Hâl, maddeyi oluşturan taneciklerin düzenine, aralarındaki uzaklığa ve hareketine bağlıdır. Bu konuda maddenin hâllerini, hâl değişimlerini, gazların özelliklerini ve gaz yasalarını öğreneceksin.

Hedefler

  1. Katı, sıvı ve gazların tanecikli yapısını karşılaştırmak.
  2. Hâl değişimlerini adlandırmak ve ısı alışverişini belirtmek.
  3. Gaz basıncını ve gazların genel özelliklerini açıklamak.
  4. Boyle, Charles ve Gay-Lussac yasalarını uygulamak.
  5. İdeal gaz denklemini ve mutlak sıcaklığı kullanmak.
Maddenin Halleri · Hocalara Geldik
Maddenin Halleri · Kimya Dersleri - Sinan İHTİYAROĞLU

1. Maddenin hâlleri

Katı, sıvı ve gaz hâlinde tanecik düzeni
Maddenin hâlleri · İzlek
Özellik Katı Sıvı Gaz
Tanecik düzeni Düzenli, sıkı Daha az düzenli, yakın Düzensiz, uzak
Tanecik hareketi Titreşim Kayma, titreşim Hızlı, öteleme
Şekil Sabit Kabın şekli Kabın şekli
Hacim Sabit Sabit Kabın hacmi
Sıkışabilme Yok Çok az Kolay
Akışkanlık Yok Var Var

Plazma: Gaz taneciklerinin çok yüksek sıcaklıkta iyonlaşmasıyla oluşan dördüncü hâldir. Güneş, yıldızlar, şimşek, neon lambaları plazmadır.

2. Hâl değişimleri

Hâl değişimi Nereden nereye? Isı
Erime Katı → sıvı Alınır
Donma Sıvı → katı Verilir
Buharlaşma Sıvı → gaz Alınır
Yoğuşma (yoğunlaşma) Gaz → sıvı Verilir
Süblimleşme Katı → gaz Alınır
Kırağılaşma (depozisyon) Gaz → katı Verilir

Örnekler: Naftalinin zamanla yok olması, buzdolabındaki buzun küçülmesi, kuru buzun gaz çıkarması süblimleşmedir. Soğuk bardağın dışında su damlaları oluşması yoğuşmadır. Kışın camda buz çiçeği oluşması kırağılaşmadır.

Buharlaşma türleri: Sıvının yüzeyinden her sıcaklıkta olan buharlaşma ve sıvının her yerinden gaz kabarcıkları çıkarak belirli sıcaklıkta olan kaynama vardır. Kaynama, sıvının buhar basıncının dış basınca eşitlendiği anda gerçekleşir. Dış basınç düştükçe kaynama noktası düşer. Yüksek yerlerde su 100 °C’den daha düşük sıcaklıkta kaynar. Düdüklü tencerede basınç yüksek olduğundan su 100 °C’nin üstünde kaynar ve yemek daha çabuk pişer.

Grafikte gör

Verilen ısıyı artır. Hâl değişimi sırasında sıcaklığın sabit kaldığına dikkat et.

3. Gazların özellikleri ve basıncı

Gaz tanecikleri kabın çeperlerine sürekli çarpar. Gaz basıncı, bu çarpmaların birim alana düşen kuvvetidir. Basıncı belirleyen etkenler: Gazın miktarı (mol sayısı), hacim ve sıcaklık.

  • Basınç birimleri: atmosfer (atm), mmHg, Pa. 1 atm=760 mmHg=76 cmHg≈105 Pa1\ \text{atm} = 760\ \text{mmHg} = 76\ \text{cmHg} \approx 10^5\ \text{Pa}.
  • Açık hava basıncı deniz seviyesinde 1 atm ya da 76 cmHg’dir.
  • Gaz kapta her yöne eşit basınç yapar.
  • Gazlar kolay sıkışır, her oranda karışır, bulundukları kabın tamamını doldurur.

Mutlak sıcaklık: T=t+273T = t + 273. 27 °C = 300 K. Gazların hacmi ve basıncı mutlak sıcaklıkla orantılıdır. Mutlak sıfır noktası 0 K0\ \text{K} (−273 °C-273\ °\text{C}) olup taneciklerin kinetik enerjisinin sıfır olduğu varsayılan sıcaklıktır.

4. Gaz yasaları

Sabit miktardaki bir gaz için:

Yasa Sabit olan Bağıntı Ne söyler?
Boyle Sıcaklık (TT) P1V1=P2V2P_1 V_1 = P_2 V_2 Basınç artarsa hacim azalır
Charles Basınç (PP) V1T1=V2T2\dfrac{V_1}{T_1} = \dfrac{V_2}{T_2} Sıcaklık artarsa hacim artar
Gay-Lussac Hacim (VV) P1T1=P2T2\dfrac{P_1}{T_1} = \dfrac{P_2}{T_2} Sıcaklık artarsa basınç artar
Birleşik Mol sayısı P1V1T1=P2V2T2\dfrac{P_1 V_1}{T_1} = \dfrac{P_2 V_2}{T_2} Üçü birlikte

Örnek (Boyle). 2 atm basınçta 6 L olan gaz, sabit sıcaklıkta 4 atm’e sıkıştırılırsa 2⋅6=4⋅V22 \cdot 6 = 4 \cdot V_2 ve V2=3 LV_2 = 3\ \text{L} olur.

Örnek (Charles). 300 K’de 6 L olan gaz, sabit basınçta 450 K’e ısıtılırsa V2=6⋅450300=9 LV_2 = 6 \cdot \dfrac{450}{300} = 9\ \text{L}.

Örnek (Gay-Lussac). Hacmi sabit kapta 2 atm basınçlı gaz 300 K’den 600 K’e ısıtılırsa basınç 2⋅600300=4 atm2 \cdot \dfrac{600}{300} = 4\ \text{atm} olur.

Gazı dene

Sıcaklığı ve hacmi değiştir. Basıncın taneciklerin çarpışmalarından doğduğunu gör.

5. İdeal gaz denklemi

P⋅V=n⋅R⋅TP \cdot V = n \cdot R \cdot T

PP atm, VV litre, nn mol, TT kelvin, R=0,082 L⋅atm/(mol⋅K)R = 0{,}082\ \text{L·atm/(mol·K)} alınır.

Örnek. 1 mol gaz 0 °C’de ve 1 atm basınçta (273 K273\ \text{K}) V=nRTP=1⋅0,082⋅2731≈22,4 LV = \dfrac{nRT}{P} = \dfrac{1 \cdot 0{,}082 \cdot 273}{1} \approx 22{,}4\ \text{L} hacim kaplar. Bu değer normal koşullar (NK) için molar hacimdir. Ders kitaplarında bu koşul NŞA (normal şartlar altında) olarak da geçer.

Örnek. 2 mol gaz 27 °C’de (300 K) ve 2 atm’de V=2⋅0,082⋅3002=24,6 LV = \dfrac{2 \cdot 0{,}082 \cdot 300}{2} = 24{,}6\ \text{L} kaplar.

Avogadro yasası: Aynı sıcaklık ve basınçta gazların eşit hacimleri eşit sayıda molekül içerir.

  • Sıcaklık sabit, basınç artıyorHacim azalır (Boyle).
  • Basınç sabit, sıcaklık artıyorHacim artar (Charles).
  • Hacim sabit, sıcaklık artıyorBasınç artar (Gay-Lussac).
  • Dış basınç azalıyorKaynama noktası düşer.

6. Sıvıların özellikleri

  • Buhar basıncı: Kapalı kapta sıvı ile buharı dengeye geldiğinde buharın yaptığı basınçtır. Sıcaklık arttıkça artar. Sıvının miktarına ve kabın şekline bağlı değildir. Moleküller arası etkileşimleri zayıf olan sıvının buhar basıncı yüksektir.
  • Kaynama sıcaklığı: Buhar basıncı dış basınca eşit olduğunda sıvı kaynar. Dış basınç arttıkça kaynama sıcaklığı yükselir. Moleküller arası etkileşim güçlüyse kaynama sıcaklığı yüksektir.
  • Viskozite (akmazlık): Sıvının akmaya karşı direncidir. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe artar, sıcaklık arttıkça azalır. Bal, su ve alkolden daha viskozdur.
  • Adezyon ve kohezyon: Aynı tür moleküller arasındaki çekime kohezyon, farklı tür moleküller arasındaki çekime adezyon denir. Su cama yapışır çünkü adezyon kohezyondan büyüktür. Bu yüzden dar borularda su yükselir (kılcallık).
  • Yüzey gerilimi: Sıvı yüzeyindeki moleküllerin içeriye doğru çekilmesinden oluşur. Moleküller arası etkileşim güçlendikçe artar, sıcaklık arttıkça ve deterjan eklenince azalır. Su damlasının küre biçimi ve böceğin su üstünde yürümesi bunun sonucudur.

7. Katıların özellikleri

Katılar atom ya da moleküllerin dizilişine göre ikiye ayrılır:

Tür Dizilim Örnek
Kristal katı Taneciklerin düzenli ve tekrarlanan dizilimi vardır, belirli erime sıcaklığı vardır NaCl, elmas, buz, metaller
Amorf katı Düzenli bir dizilim yoktur, belirli bir erime sıcaklığı yoktur, yumuşayarak erir Cam, plastik, kauçuk

Kristal katılar, birimlerini birbirine bağlayan etkileşime göre iyonik, metalik, kovalent ve moleküler kristaller olarak sınıflanır. Etkileşim güçlendikçe erime sıcaklığı yükselir.

8. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Katı Düzenli, sabit hacim ve şekil
Sıvı Sabit hacim, kabın şekli
Gaz Kabın hacmi ve şekli
Süblimleşme Katı → gaz
Boyle PVP V sabit
Charles V/TV / T sabit
İdeal gaz PV=nRTP V = n R T

Mini test

Soru 1

Sabit sıcaklıkta, 2 atm basınç altında 6 L hacim kaplayan bir ideal gaz, basıncı 4 atm olacak şekilde sıkıştırılıyor. Gazın son hacmi kaç litre olur?

  1. A2
  2. B3
  3. C4
  4. D6
  5. E12
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Sıcaklık sabit olduğundan Boyle yasası uygulanır: P1V1=P2V2P_1 V_1 = P_2 V_2.
  2. 2⋅6=4⋅V22 \cdot 6 = 4 \cdot V_2 ve V2=3 LV_2 = 3\ \text{L}. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: 2 ilk basınç değeri hacim sanılmış / 4 son basınç değeri hacim sanılmış / 6 hacmin değişmediği sanılmış / 12 basınç oranı ters kurulmuş, doğru orantı sanılmış.

Soru 2

Sabit basınçta 300 K sıcaklığında 6 L hacim kaplayan bir ideal gaz, 450 K’e kadar ısıtılıyor. Gazın son hacmi kaç litre olur?

  1. A4
  2. B6
  3. C8
  4. D9
  5. E300
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Basınç sabit olduğundan Charles yasası: V1T1=V2T2\dfrac{V_1}{T_1} = \dfrac{V_2}{T_2}.
  2. 6300=V2450\dfrac{6}{300} = \dfrac{V_2}{450} ve V2=9 LV_2 = 9\ \text{L}. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: 4 sıcaklık oranı ters kurulmuş / 6 hacmin değişmediği sanılmış / 8 işlem hatasıyla bir eksik bulunmuş / 300 ilk sıcaklık değeri hacim sanılmış.

Soru 3

Naftalin tabletlerinin zamanla küçülüp yok olması hangi hâl değişimiyle açıklanır?

  1. AErime
  2. BSüblimleşme
  3. CBuharlaşma
  4. DYoğuşma
  5. EKırağılaşma
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Naftalin katı hâlden sıvı hâle geçmeden doğrudan gaz hâline geçer.
  2. Bu olaya süblimleşme denir.
  3. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: Erime önce sıvı olmadan doğrudan gaza geçiyor / Buharlaşma katı maddenin sıvı hâlden geçmeden gaza dönüşümü buharlaşma değildir / Yoğuşma gazın sıvıya dönüşmesidir / Kırağılaşma gazın doğrudan katıya dönüşmesidir.

Soru 4

Deniz seviyesinden çok yüksekte bulunan bir dağ evinde su kaynatılıyor. Suyun kaynama noktası için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. A100 °C’den yüksektir, çünkü dış basınç daha azdır.
  2. B100 °C’den düşüktür, çünkü dış basınç daha azdır.
  3. C100 °C’dir, çünkü suyun kaynama noktası değişmez.
  4. D100 °C’den düşüktür, çünkü suyun özkütlesi artar.
  5. E100 °C’den yüksektir, çünkü hava daha soğuktur.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Sıvı, buhar basıncı dış basınca eşit olunca kaynar.
  2. Yüksekte dış basınç azdır, bu yüzden daha düşük sıcaklıkta buhar basıncı dış basınca eşitlenir.
  3. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: 100 °C’den yüksektir, çünkü dış basınç daha azdır. dış basınç azalınca kaynama noktası düşer / 100 °C’dir, çünkü suyun kaynama noktası değişmez. kaynama noktası dış basınca bağlıdır / 100 °C’den düşüktür, çünkü suyun özkütlesi artar. neden dış basınç, özkütle değil / 100 °C’den yüksektir, çünkü hava daha soğuktur. havanın soğuk olması kaynama noktasını yükseltmez.

Kendini dene

Kendini dene

Suyun donması hangi hâl değişimidir?

Donma, sıvı → katı, ısı verilir.

27 °C kaç kelvindir?

300 K.

Sabit sıcaklıkta basınç 2 katına çıkarsa gazın hacmi nasıl değişir?

Yarıya iner.

1 mol ideal gazın normal koşullardaki hacmi kaç litredir?

Yaklaşık 22,4 L.

Kuru buzun doğrudan gaza dönüşmesi hangi olaydır?

Süblimleşme.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Kimya dersinin diğer konuları