Yolumnet

TYT · Kimya

Doğa ve Kimya

Yaklaşık 17 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-11-13

Bu konuda ne öğreneceksin

Nefes aldığın hava, içtiğin su, bastığın toprak da kimyasal maddelerden oluşur. Doğadaki kimyasal denge bozulduğunda hava kirlenir, su zehirlenir, iklim değişir. Bu konu, doğal kaynakların kimyasını ve insan etkisini inceler. Bu konuda havanın bileşimini, hava, su ve toprak kirliliğini, asit yağmurlarını, sera etkisini, ozon tabakasını ve çevreyi korumanın yollarını öğreneceksin.

Hedefler

  1. Temiz havanın bileşimini ve atmosferin katmanlarını tanımak.
  2. Hava, su ve toprak kirleticilerini ve etkilerini açıklamak.
  3. Asit yağmuru, sera etkisi ve ozon tabakasının incelmesini açıklamak.
  4. Geri dönüşüm, yeşil kimya ve arıtma yöntemlerini tanımak.
  5. Çevre sorunlarına çözüm yollarını değerlendirmek.
Doğa ve Kimya · Kimya Dersleri - Sinan İHTİYAROĞLU

1. Hava ve atmosfer

Temiz havanın bileşimi (hacimce):

Gaz Yaklaşık yüzde
Azot (N2\text{N}_2) 78
Oksijen (O2\text{O}_2) 21
Argon ve diğer gazlar 1
Karbon dioksit (CO2\text{CO}_2) 0,04
Su buharı Değişken

Hava bir karışımdır (homojen). Bileşenleri kimyasal olarak birleşmemiştir.

Atmosfer katmanları yerden yukarıya: Troposfer (hava olayları), stratosfer (ozon tabakası burada), mezosfer, termosfer, ekzosfer.

Ozon (O3\text{O}_3): Stratosferdeki ozon tabakası Güneş’ten gelen zararlı morötesi (UV) ışınların büyük kısmını tutar. Canlıları cilt kanseri ve diğer zararlardan korur.

2. Hava kirliliği

Kirletici Kaynağı Etkisi
Karbon monoksit (CO) Eksik yanma (araç, soba) Zehirli, kana karışıp oksijen taşımasını engeller
Kükürt dioksit (SO2\text{SO}_2) Kömür ve petrol yanması Asit yağmuru, solunum hastalıkları
Azot oksitler (NOx\text{NO}_x) Araç motorları, sanayi Asit yağmuru, duman
Karbon dioksit (CO2\text{CO}_2) Fosil yakıt yanması Sera etkisi
Metan (CH4\text{CH}_4) Çöplükler, hayvancılık Sera etkisi
Partikül madde (PM) Yanma, toz Solunum yolları hastalıkları
CFC’ler Eski soğutucular, spreyler Ozon tabakasını inceltir

Asit yağmuru. SO2\text{SO}_2 ve NOx\text{NO}_x gazları atmosferde su ile tepkimeye girerek sülfürik asit ve nitrik asit oluşturur. Bu asitler yağmurla yere iner. pH değeri 5,6’nın altındaki yağışlar asit yağmurudur. Etkileri: Mermer ve metal yapıların aşınması, göl ve ormanların zarar görmesi, toprağın asitleşmesi.

Sera etkisi. Güneş ışınları yeryüzünü ısıtır, yeryüzü ısıyı kızılötesi ışın olarak geri yayar. Sera gazları (CO2\text{CO}_2, CH4\text{CH}_4, N2O\text{N}_2\text{O}, su buharı) bu ısının bir kısmını tutar ve Dünya’yı yaşanabilir sıcaklıkta tutar. Sera gazlarının insan etkisiyle artması küresel ısınmaya neden olur.

Güneş ışınları yeryüzüne ulaşır, yeryüzünden yayılan ısı sera gazlarınca tutularak geri yansıtılır
Sera etkisi · İzlek

Ozon tabakasının incelmesi. Soğutucularda ve spreylerde kullanılan kloroflorokarbonlar (CFC) stratosfere ulaşınca ozonu parçalar. Ozon incelince daha fazla UV ışın yeryüzüne ulaşır. CFC kullanımı bu nedenle uluslararası anlaşmalarla yasaklanmıştır.

3. Su ve toprak kirliliği

Su kirliliği: Evsel atıklar, sanayi atıkları, gübre ve ilaç kalıntıları, petrol sızıntıları suyu kirletir.

  • Ötrofikasyon: Gübre ve deterjan gibi besin maddelerinin suya karışmasıyla su bitkilerinin ve alglerin aşırı çoğalmasıdır. Ölen bitkiler çürürken suyun çözünmüş oksijenini tüketir, balıklar ölür.
  • Ağır metaller: Cıva, kurşun, kadmiyum canlıların vücudunda birikir ve zehirleyici etki yapar.
  • Isıl kirlilik: Sanayi tesislerinin sıcak su bırakması, suda çözünmüş oksijeni azaltır.

Toprak kirliliği: Aşırı gübre ve ilaç kullanımı, ağır metaller, plastik atıklar toprağı bozar. Bitki gelişimi zayıflar, zehirli maddeler besin zincirine girer.

4. Çevreyi koruma yolları

  • Geri dönüşüm: Kâğıt, cam, metal, plastik atıkların yeniden hammadde olarak kullanılması. Hammadde ve enerji tasarrufu sağlar, çöp miktarını azaltır.
  • Temiz enerji: Güneş, rüzgâr, hidroelektrik gibi yenilenebilir enerji kaynakları sera gazı salmaz.
  • Arıtma tesisleri: Atık suların fiziksel (süzme, çöktürme), kimyasal ve biyolojik yöntemlerle temizlenmesi.
  • Katalitik konvertör: Araç egzozundaki CO ve NOx\text{NO}_x gibi zehirli gazları daha az zararlı gazlara dönüştürür.
  • Yeşil kimya: Zararlı atık oluşturmayan, enerjiyi verimli kullanan, çevreye duyarlı kimyasal üretim.
  • Bilinçli tüketim: Gereksiz ambalajdan kaçınma, israfı önleme.
  • Kükürt ve azot oksitleri atmosfere salınıyorAsit yağmuru oluşur.
  • Karbon dioksit ve metan artıyorSera etkisi güçlenir, küresel ısınma olur.
  • CFC stratosfere ulaşıyorOzon tabakası incelir.
  • Suya aşırı besin karışıyorÖtrofikasyon oluşur.

5. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Temiz hava %78 azot, %21 oksijen
Ozon tabakası UV ışınları tutar
Asit yağmuru SO2\text{SO}_2 ve NOx\text{NO}_x
Sera etkisi CO2\text{CO}_2, CH4\text{CH}_4
Ozon incelmesi CFC
Ötrofikasyon Aşırı besin, oksijen azalması
Çözüm Geri dönüşüm, temiz enerji, arıtma

Mini test

Soru 1

Asit yağmurlarının oluşumunda en çok etkili olan gazlar aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

  1. AN2\text{N}_2 ve O2\text{O}_2
  2. BCH4\text{CH}_4 ve H2\text{H}_2
  3. CHe\text{He} ve Ar\text{Ar}
  4. DO3\text{O}_3 ve O2\text{O}_2
  5. ESO2\text{SO}_2 ve NO2\text{NO}_2
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Kükürt dioksit ve azot dioksit atmosferde su ile tepkimeye girerek sülfürik ve nitrik asit oluşturur.
  2. Bu asitler yağmurla yere iner ve asit yağmuru oluşur.
  3. Diğer gazlar asit yağmuruna neden olmaz. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: N2\text{N}_2 ve O2\text{O}_2 havanın ana bileşenleri, asit yağmuruna neden olmaz / CH4\text{CH}_4 ve H2\text{H}_2 sera etkisi ve yakıtla ilgili gazlar / He\text{He} ve Ar\text{Ar} tepkimeye girmeyen soygazlar / O3\text{O}_3 ve O2\text{O}_2 ozon ve oksijen, asit yağmuru oluşturmaz.

Soru 2

Ozon tabakasının incelmesine en çok neden olan madde grubu aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AKarbon dioksit
  2. BAzot
  3. CSu buharı
  4. DOksijen
  5. EKloroflorokarbonlar (CFC)
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. CFC'ler stratosfere ulaşınca ozonu parçalar.
  2. Ozon incelince yeryüzüne ulaşan zararlı UV ışınları artar.
  3. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: Karbon dioksit sera etkisini artıran gazdır / Azot havanın ana gazı, ozonu parçalamaz / Su buharı doğal sera gazıdır, ozonu parçalamaz / Oksijen ozonun oluşumunda yer alır.

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi sera gazı değildir?

  1. AKarbon dioksit (CO2\text{CO}_2)
  2. BMetan (CH4\text{CH}_4)
  3. CDiazot monoksit (N2O\text{N}_2\text{O})
  4. DAzot (N2\text{N}_2)
  5. ESu buharı
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Sera gazları yeryüzünden yayılan ısıyı tutar: karbon dioksit, metan, diazot monoksit, su buharı.
  2. Azot gazı bu ısıyı belirgin biçimde tutmaz, sera gazı değildir.
  3. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: Karbon dioksit (CO2\text{CO}_2) fosil yakıt yanmasıyla artan temel sera gazı / Metan (CH4\text{CH}_4) çöplük ve hayvancılıktan gelen sera gazı / Diazot monoksit (N2O\text{N}_2\text{O}) tarımdan gelen sera gazı / Su buharı doğal sera gazı.

Soru 4

Bir gölde tarım gübrelerinin suya karışması sonucu su bitkileri ve algler aşırı çoğalıyor. Bu durumun sonucunda gölde aşağıdakilerden hangisi görülür?

  1. AÇözünmüş oksijen artar ve balık sayısı artar.
  2. BSuyun pH değeri değişmez ve yaşam etkilenmez.
  3. CÇözünmüş oksijen azalır ve balıklar ölebilir.
  4. DOzon tabakası incelir.
  5. EGölde asit yağmuru oluşur.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Gübre gibi besin maddeleri suya karışınca algler ve su bitkileri aşırı çoğalır (ötrofikasyon).
  2. Ölen bitkiler çürürken çözünmüş oksijeni tüketir, balıklar ölebilir.
  3. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: Çözünmüş oksijen artar ve balık sayısı artar. bitkiler ölüp çürüyünce oksijen azalır / Suyun pH değeri değişmez ve yaşam etkilenmez. aşırı çoğalma dengeyi bozar / Ozon tabakası incelir. bu atmosfer sorunudur / Gölde asit yağmuru oluşur. asit yağmuru hava kirliliğinin sonucudur.

Kendini dene

Kendini dene

Havanın yaklaşık yüzde kaçı azottur?

Yaklaşık %78.

Ozon tabakası hangi ışınları tutar?

Zararlı morötesi (UV) ışınları.

Asit yağmurlarına hangi gazlar neden olur?

SO2\text{SO}_2 ve NOx\text{NO}_x.

Ozon tabakasını hangi maddeler inceltir?

CFC’ler.

Geri dönüşümün bir faydası nedir?

Hammadde ve enerji tasarrufu sağlar, çöp miktarını azaltır.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Kimya dersinin diğer konuları