Bu konuda ne öğreneceksin
İnsanlar neden kimi yerde tarımla, kimi yerde madencilikle, kimi yerde bankacılıkla geçinir? Bir ülkenin zenginliği doğal kaynaklarından mı gelir? Ekonomik faaliyetler, insanların ihtiyaçlarını karşılamak için yaptığı üretim, dağıtım ve tüketim çalışmalarıdır. Bu konuda ekonomik faaliyet sektörlerini (birincil, ikincil, üçüncül, dördüncül, beşincil), doğal kaynakları (yenilenebilir, yenilenemez), kaynak kullanımının coğrafi etkenlerini ve Türkiye'nin ekonomik yapısını öğreneceksin.
Hedefler
- Ekonomik faaliyetleri sektörlere ayırmak.
- Yenilenebilir ve yenilenemez kaynakları ayırt etmek.
- Ekonomik faaliyetleri etkileyen doğal ve beşerî etkenleri sıralamak.
- Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin sektör dağılımını karşılaştırmak.
- Türkiye'de sektörlerin ekonomideki payını yorumlamak.
1. Ekonomik faaliyet sektörleri
- Birincil (ham madde): Tarım, hayvancılık, ormancılık, madencilik, balıkçılık. Doğadan doğrudan ürün alınır.
- İkincil (sanayi): Ham maddenin işlenmesi. Fabrikalarda üretim, inşaat, enerji üretimi.
- Üçüncül (hizmet): Ticaret, ulaşım, turizm, bankacılık, sağlık, eğitim.
- Dördüncül: Bilgi, araştırma-geliştirme (Ar-Ge), danışmanlık, yazılım.
- Beşincil: Karar verici üst yönetim, bilimsel araştırma, hükümet politikaları.
Dördüncül ve beşincil sektörler bazen üçüncül sektörün içinde ele alınır.
2. Doğal kaynaklar
Yenilenebilir kaynaklar:
- Su (döngü ile yenilenir), orman, rüzgâr, Güneş, jeotermal (doğru kullanılırsa), toprak.
- Aşırı kullanım tükenmesine yol açabilir (ormansızlaşma, aşırı avlanma).
Yenilenemez kaynaklar:
- Maden (demir, bakır, krom), kömür, petrol, doğal gaz. Oluşumları milyonlarca yıl sürer.
- Tükenmeleri durumunda yerine yenisi konmaz.
Süregen (sürekli) kaynaklar: Güneş ve rüzgâr gibi tükenmeyen kaynaklar.
3. Ekonomik faaliyetleri etkileyen etkenler
Doğal etkenler:
- İklim, yer şekilleri, toprak, su kaynakları, madenler, bitki örtüsü.
- Örneğin: Ovalar tarım ve sanayi, dağlar hayvancılık ve ormancılık için uygundur.
Beşerî etkenler:
- Nüfus, işgücü, sermaye, teknoloji, ulaşım, pazar, hükümet politikaları.
- Örneğin: Sanayi, pazara ve işgücüne yakın yerlerde gelişir.
Doğal etkenler bir faaliyetin başlangıcını, beşerî etkenler ise gelişimini belirler.
4. Sektörlerin ülke ekonomisindeki payı
- Az gelişmiş ülkelerde: Çalışan nüfusun büyük bölümü birincil sektördedir (tarım). Milli gelirin payı düşüktür.
- Gelişmekte olan ülkelerde: İkincil sektör (sanayi) ağırlık kazanır.
- Gelişmiş ülkelerde: Üçüncül ve üstü sektörler baskındır. Birincil sektör çalışanların küçük bir oranıdır ama verimlidir.
Türkiye'de: Tarım çalışanların yaklaşık %18'ini istihdam eder ama milli gelire katkısı düşüktür. Hizmet sektörü en büyük paya sahiptir. Sanayi sanayileşme sürecinde önem kazanmıştır.
5. Türkiye'nin doğal kaynak zenginliği
- Su: Akarsu, göl, baraj. Yağış dağılımı eşit değildir.
- Orman: Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz kıyıları. Yüzölçümünün yaklaşık %30'u.
- Maden: Bor (dünya rezervlerinin büyük bölümü), krom, bakır, demir, mermer, linyit.
- Enerji: Hidroelektrik, rüzgâr, Güneş, jeotermal. Petrol ve doğal gazda ithalata bağımlılık yüksek.
- Tarım toprağı: Verimli ovalar. Tarım alanları yerleşme ve sanayi nedeniyle azalıyor.
6. Sürdürülebilirlik
Doğal kaynakların gelecek nesillerin ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde kullanılmasına sürdürülebilirlik denir. Geri dönüşüm, yenilenebilir enerji kullanımı, verimli tarım ve ormanların korunması bunun araçlarıdır.
7. Sık yapılan hatalar
- Madenciliği ikincil sektör sanmak. Madencilik birincil sektörün parçasıdır.
- Ormanı yenilenemez kaynak saymak. Orman, doğru kullanımda yenilenebilirdir.
- Ham maddeyi ürünle karıştırmak. Ham madde işlenmemiş, ürün işlenmiştir.
- Türkiye'de tarımın ekonomideki payını yüksek sanmak.
- Bor madeninin Türkiye'nin tek önemli madeni olduğunu sanmak.
8. Konuyu toparla
| Sektör | Örnek |
|---|---|
| Birincil | Tarım, madencilik |
| İkincil | Fabrikada üretim |
| Üçüncül | Ticaret, turizm |
| Dördüncül | Ar-Ge, yazılım |
| Yenilenebilir | Su, orman, rüzgâr |
| Yenilenemez | Petrol, kömür, maden |
Mini test
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi birincil sektör faaliyetidir?
- AOtomobil üretimi
- BBankacılık
- CTurizm
- DMadencilik
- EYazılım geliştirme
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Birincil sektör, doğadan doğrudan ürün alma faaliyetidir.
- Madencilik yer altı kaynaklarını çıkarır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A ikincil / B üçüncül / C üçüncül / E dördüncül.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi yenilenemez doğal kaynaklara örnektir?
- ARüzgâr enerjisi
- BOrman
- CGüneş enerjisi
- DPetrol
- EAkarsu
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Petrol milyonlarca yılda oluşur ve tüketilince yerine yenisi konmaz.
- Diğer şıklar yenilenebilir ya da süregen kaynaklardır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A, C süregen / B doğru kullanımda yenilenir / E döngü ile yenilenir.
Soru 3
Gelişmiş ülkelerin ekonomisi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- AÇalışan nüfusun çoğu birincil sektördedir.
- BÜçüncül ve üstü sektörlerin payı yüksektir.
- CSanayi hiç gelişmemiştir.
- DTarım milli gelirin en büyük kaynağıdır.
- EHizmet sektörü yok denecek kadar azdır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Gelişmiş ülkelerde hizmet ve bilgi sektörleri baskındır.
- Birincil sektör küçük bir paya sahiptir ancak verimlidir. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A, D az gelişmiş ülkelerin özelliği / C, E gelişmiş ülkelerde sanayi ve hizmet güçlüdür.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi ekonomik faaliyetleri etkileyen beşerî etkenlerden biridir?
- Aİklim
- BYer şekilleri
- CSu kaynakları
- DToprak yapısı
- EUlaşım ağı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Beşerî etkenler insan kaynaklıdır. Nüfus, sermaye, ulaşım ve teknoloji bunlardandır.
- Diğer şıklar doğal etkenlerdir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A, B, C, D doğal etkenler.
Kendini dene
Kendini dene
Tarım hangi sektöre girer?
Birincil sektör.
Fabrikada ham maddenin işlenmesi hangi sektördür?
İkincil sektör.
Güneş ve rüzgâr gibi kaynaklara ne denir?
Süregen (yenilenebilir) kaynaklar.
Gelişmiş ülkelerde hangi sektörün payı yüksektir?
Üçüncül ve üstü sektörler.
Türkiye'de hangi madenin rezervi çok fazladır?
Bor.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.