Ekosistem

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir ormanda ya da bir gölde canlılar neden birbirinden bağımsız yaşayamaz? Güneşten gelen enerji bir otun, bir tavşanın ve bir tilkinin arasında nasıl dolaşır? Ekosistem, belli bir alandaki canlılar (biyotik) ile cansız çevrenin (abiyotik) birbirleriyle etkileşim hâlinde olduğu doğal sistemdir. Bu konuda ekosistemin bileşenlerini, besin zinciri ve ağını, enerji akışını, madde döngülerini ve dünyanın başlıca biyomlarını öğreneceksin.

1. Ekosistemin bileşenleri

• Abiyotik (cansız) bileşenler: Güneş ışığı, sıcaklık, su, toprak, hava, iklim, yer şekilleri.
• Biyotik (canlı) bileşenler: Bitkiler, hayvanlar, mantarlar, bakteriler.
• Habitat: Bir canlının yaşadığı doğal ortam. Ekolojik niş: Canlının ekosistemdeki görevi ve yaşam biçimi.
• Populasyon (birey topluluğu): Aynı türün belli bir alandaki bireyleri. Komünite (canlı topluluğu): O alandaki tüm populasyonlar.

Ekosistem büyük ya da küçük olabilir. Bir göl, bir orman, bir çayır ve hatta tek bir çürüyen kütük de ekosistemdir. Dünya'nın tamamı da bir biyosfer olarak tek büyük sistemdir.

2. Canlıların ekosistemdeki görevleri

• Üreticiler: Fotosentezle Güneş enerjisini besine çeviren bitkiler, algler ve bazı bakteriler. Besin zincirinin ilk halkasıdır.
• Tüketiciler: Hazır besin alan canlılar. Birincil tüketici (otçul), ikincil tüketici (etçil), üçüncül tüketici (üst etçil). Hem bitki hem hayvan yiyenlere omnivor denir.
• Ayrıştırıcılar: Ölü organizmaları ve atıkları parçalayan bakteri ve mantarlar. Maddeyi inorganik hâle getirip toprağa ve havaya geri verir.

3. Besin zinciri ve besin ağı

Besin zinciri, enerjinin ve maddenin üreticiden başlayarak tüketicilere doğru aktarıldığı tek yönlü sıradır. Örnek: ot $\rightarrow$ çekirge $\rightarrow$ kurbağa $\rightarrow$ yılan $\rightarrow$ kartal.

Doğada bir canlı birden fazla zincirin halkası olabilir. Bu zincirlerin kesişmesiyle besin ağı oluşur. Besin ağı ne kadar karmaşıksa ekosistem o kadar kararlıdır. Bir tür yok olsa bile diğer türler besin bulabilir.

4. Enerji akışı

• Enerjinin kaynağı Güneş'tir.
• Her basamakta alınan enerjinin yaklaşık %10'u bir üst basamağa geçer. Kalan kısmı canlı yaşamsal faaliyetlerde kullanır, ısı olarak kaybeder.
• Bu nedenle zincir kısadır (genellikle 4-5 halka) ve en üst basamakta canlı sayısı azdır. Üretici sayısı en çoktur. Bu duruma enerji piramidi denir.
• Enerji döngüsel değil, tek yönlüdür.

5. Madde döngüleri

• Karbon döngüsü: Bitkiler atmosferdeki $CO_2$'yi fotosentezle alır. Canlılar solunumla geri verir. Fosil yakıtların yakılması atmosferdeki karbonu artırır.
• Azot döngüsü: Atmosferin yaklaşık %78'i azottur. Baklagillerin köklerindeki bakteriler azotu bağlar ve bitkiler kullanır. Ayrıştırıcılar azotu toprağa geri verir.
• Su döngüsü: Buharlaşma, yoğunlaşma, yağış ve akış ile sürer. Bitkilerin terlemesi de döngüye katılır.
• Madde döngüsel, enerji tek yönlüdür. Madde ayrıştırıcılar sayesinde tekrar kullanılır.

6. Başlıca biyomlar

Biyom, geniş bir alanda iklimin belirlediği büyük bitki ve hayvan topluluğudur.

• Tropikal yağmur ormanı: Ekvator çevresi. Yıl boyu sıcak ve çok yağışlı. En zengin tür çeşitliliği. Amazon ve Kongo havzaları.
• Savan: Tropikal kuşağın kuzey ve güneyinde. Yazlar yağışlı, kışlar kurak. Uzun otlar ve seyrek ağaçlar. Afrika.
• Çöl: Çok kurak. Seyrek bitki örtüsü. Sahra.
• Bozkır (step): Yarı kurak. Kısa otlar. İç Anadolu, Orta Asya.
• Akdeniz (maki): Yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı. Her dem yeşil, kısa boylu, kuraklığa dayanıklı bitkiler.
• Ilıman geniş yapraklı orman: Yağışı düzenli ve sıcaklığı ılıman bölgeler. Yaprak döken ağaçlar. Karadeniz kıyıları, Batı Avrupa.
• Tayga (iğne yapraklı orman): Kışı uzun ve soğuk. Kuzey Asya, Kanada.
• Tundra: Kutba yakın. Yıl boyu soğuk. Yosun ve likenler.

Biyomun belirleyicisi sıcaklık ve yağıştır.

7. İnsan etkisi ve ekosistem dengesi

• Ormansızlaşma biyolojik çeşitliliği azaltır.
• Aşırı avlanma besin zincirini bozar.
• Kirlilik (sanayi atıkları, kimyasal gübre) ekosistemlere zarar verir. Ötrofikasyon göl ve denizlerde alg patlaması yaratır.
• İstilacı türler yerel türleri baskılar.
• Küresel ısınma biyomların sınırlarını kaydırır.

Korumanın yolları: milli parklar, koruma alanları, sürdürülebilir kaynak kullanımı.

8. Sık yapılan hatalar

• Enerjinin de madde gibi döngü yaptığını sanmak. Enerji tek yönlüdür.
• Ayrıştırıcıları tüketici saymak. Ayrı bir gruptur.
• Savan ile bozkırı karıştırmak. Savan tropikal, bozkır ılıman kuşaktadır.
• Besin zincirinin ilk halkasını otçul sanmak. İlk halka üreticidir.
• Besin ağını zincirden bağımsız sanmak. Ağ, zincirlerin kesişmesidir.

9. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.