Bu konuda ne öğreneceksin
Eski Türkler devleti nasıl yönetiyordu? Hakanın yetkisi nereden geliyordu? Kadının toplumdaki yeri neydi? Orta Asya'da kurulan ilk Türk devletleri, sonraki İslam dönemi devletlerine de temel oluşturan devlet ve toplum geleneklerini geliştirdi. Bu konuda Eski Türklerde devlet anlayışını (kut, töre, kurultay), yönetim şeklini (ikili teşkilat, ülüş), toplum yapısını, ordu, ekonomi ve hukuku ile kadının konumunu öğreneceksin.
Hedefler
- Kut, töre ve kurultay kavramlarını açıklamak.
- İkili teşkilat ve ülüş sistemini yorumlamak.
- Boy, budun ve il kademelerini sıralamak.
- Ordu, ekonomi ve hukuk özelliklerini söylemek.
- Türk kadınının toplumdaki yerini anlatmak.
- Orhun Yazıtları gibi kaynakları tanımak.
1. Devlet anlayışı
- Kut: Hakanın yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancıdır. Hakan Tanrı adına yönetir ama "kutsal" sayılsa da halka karşı sorumludur.
- Töre: Yazısız hukuk ve gelenek kuralları. Hakan dahil herkes için bağlayıcıdır. Devletin düzenini sağlar.
- Kurultay (Toy): Hakan, hanedan üyeleri, bey ve komutanların toplandığı danışma meclisi. Savaş ve barış, hakan seçimi, ülkenin yönetimi gibi konular görüşülür.
- İl / el: Devlet. Hakan (kağan): Hükümdar. Hatun: Hükümdarın eşi.
- Hakanın görevleri: Ülkenin güvenliği, halkın refahı ve töreye uyum.
2. Yönetim şekli
- İkili teşkilat: Ülke doğu ve batı olmak üzere iki kola ayrılır. Doğuyu hakan, batıyı ona bağlı yabgu yönetir. Hunlarda sol (doğu) kol ve sağ (batı) kol vardı.
- Ülüş (pay) sistemi: Devletin hanedan üyeleri arasında paylaşılması anlayışıdır. Bu, egemenliğin ailenin ortak malı sayılmasından doğar. Taht kavgalarına ve devletin parçalanmasına yol açtı.
- Yargu: Mahkeme ve yargılama. Tuğ: Egemenlik sembolü (sancak).
- Başkent anlayışı: Hakanın yaşadığı yer (ordu-balık). Göçebe hayatın etkisi.
3. Toplum yapısı
Toplum aile (oba), boy ve budun (halk) kademelerinden oluşur. Topluluğun tamamı il (devlet) çatısı altında toplanır. Toplum içinde bey (aristokrat) ve halk ayrımı vardı. Ancak sınıf ayrımı keskin değildi.
- Boy: Soy bağıyla birleşmiş topluluk.
- Budun: Halk.
- Bey: Üst yönetici, komutan.
4. Ordu
Ordu hakanın başında olduğu, tüm erkeklerin asker olduğu bir yapıdır. Onlu sistem: Ordu onluk, yüzlük, binlik, onbinlik birimlere ayrılırdı. Okçuluk ve atlı birlikler ön plandaydı. Ordu-millet anlayışı vardı. Savaş, sürekli bir yaşam biçimiydi.
5. Ekonomi
- Hayvancılık (at, koyun, sığır) temel geçim kaynağıdır. Göçebe ve yarı göçebe yaşam.
- Tarım sınırlı, daha çok Orta Asya'nın uygun bölgelerinde.
- Ticaret: İpek Yolu üzerindeki konum, Çin ve Bizans ile ticaret ve vergi geliri.
- Çin'den alınan ipek için at satımı gibi ilişkiler.
6. Kadının konumu
Türk toplumunda kadın erkekle birlikte toplumsal hayatın içindeydi. Hatun, hakanla birlikte devlet işlerinde söz sahibiydi, elçileri kabul eder, kurultaya katılırdı. Kadın savaşlara da katılabilir, mal sahibi olabilirdi. Bu durum, Türk toplumunda eşitlikçi bir anlayışın göstergesidir. Hakanın eşi için "hatun", hanedan kadınları için "han kızı" gibi unvanlar kullanılırdı.
7. Kaynaklar
- Orhun Yazıtları (Göktürk, 8. yüzyıl): Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk anıtları. Türkçe'nin bilinen en eski yazılı belgeleridir. Devlet anlayışı, töre ve toplum hakkında bilgi verir.
- Çin kaynakları.
- Sonraki dönemde Kutadgu Bilig (Karahanlılar) ve Divanü Lügati't-Türk.
8. Sık yapılan hatalar
- Kut'u töre ile karıştırmak. Kut yetkinin kaynağı, töre hukuk kurallarıdır.
- Ülüş sistemini ikili teşkilat sanmak. İkili teşkilat bölgesel, ülüş mülkiyet anlayışıdır.
- Kurultayı hakanın tek karar organı sanmak. Kurultay danışma meclisidir.
- Türk kadınını yönetimin dışında sanmak.
- Orhun Yazıtları'nı Karahanlı eseri sanmak. Göktürk dönemine aittir.
9. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Kut | Yönetme yetkisi Tanrı'dan |
| Töre | Yazısız hukuk |
| Kurultay | Danışma meclisi |
| İkili teşkilat | Doğu ve batı kolu |
| Ülüş | Devletin hanedanda paylaşımı |
| Hatun | Devlet işlerinde söz sahibi |
| Orhun Yazıtları | Göktürk, 8. yüzyıl |
Mini test
Soru 1
Eski Türklerde hakanın yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiği inancı aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
- ATöre
- BKurultay
- CÜlüş
- DYargu
- EKut
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Kut, hakanın egemenlik yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inanıştır.
- Bu inanç hakanın otoritesini meşrulaştırır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A yazısız hukuk / B danışma meclisi / C devletin paylaşımı / D mahkeme.
Soru 2
Eski Türk toplumunda kadının konumu ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AKadınlar toplumsal hayata hiç katılamazdı.
- BKadınlar ordu içinde asla yer almazdı.
- CKadınlara yalnızca ev işleri verilirdi.
- DKadın hükümdar olarak tahta çıkamazdı.
- EHatun, devlet işlerinde söz sahibiydi.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Eski Türklerde hatun, hakanla birlikte devlet işlerine katılır ve kurultayda söz sahibi olurdu.
- Bu durum toplumdaki eşitlikçi anlayışı gösterir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A, B, C, D kadının konumunu gerçeğe aykırı biçimde sınırlar.
Soru 3
Eski Türk devletlerinde ülkenin doğu ve batı olmak üzere iki kola ayrılarak yönetilmesine ne ad verilir?
- Aİkili teşkilat
- BÜlüş sistemi
- COnlu sistem
- DKurultay
- EYargu
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Hunlarda ve Göktürklerde ülke doğu ve batı kolları olarak yönetilirdi.
- Bu sisteme ikili teşkilat denir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B devletin hanedanda paylaşımı / C ordu düzeni / D danışma meclisi / E yargı.
Soru 4
Göktürk Devleti'ne ait olup Eski Türklerin devlet ve toplum yapısı hakkında bilgi veren belge aşağıdakilerden hangisidir?
- AOrhun Yazıtları
- BDivanü Lügati't-Türk
- CKutadgu Bilig
- DAtabetü'l-Hakayık
- EDede Korkut Kitabı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Orhun Yazıtları 8. yüzyılda Göktürklerce dikilmiştir.
- Türkçe'nin bilinen en eski yazılı belgeleri olup devlet ve toplum yapısı hakkında bilgi verir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B Karahanlı döneminde sözlük / C Karahanlı eseri / D Karahanlı dönemi eser / E Oğuz destanları.
Kendini dene
Kendini dene
Hakanın yönetme yetkisinin Tanrı'dan geldiği inancı nedir?
Kut.
Eski Türklerde yazısız hukuk kurallarına ne denir?
Töre.
Devletin önemli kararlarının alındığı danışma meclisinin adı nedir?
Kurultay (Toy).
Hükümdarın eşine ne ad verilir?
Hatun.
Orhun Yazıtları hangi devlete aittir?
Göktürk Devleti.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.