Çevre ve Toplum

Bu konuda ne öğreneceksin

İnsan çevresinden yararlanır ama çevresini aynı zamanda değiştirir. Doğal kaynaklar sınırsız değildir ve bir yerde yapılan müdahale başka yerleri de etkiler. Bu konuda insan ile çevre arasındaki etkileşimi, doğal kaynakların kullanımını, çevre sorunlarını (küresel ve yerel), sürdürülebilir kalkınmayı ve çevreyi korumaya yönelik uluslararası ve ulusal çabaları öğreneceksin.

1. İnsan ve çevre

İnsan doğal çevreyi (hava, su, toprak, bitki, hayvan, madenler) beslenme, barınma, enerji ve üretim için kullanır. Teknoloji geliştikçe doğaya etkisi artmıştır:

• Tarım: Orman açma, sulama, gübre ve ilaç kullanma.
• Sanayi: Hammadde çıkarma, atık ve gaz üretme.
• Şehirleşme: Yapılaşma, atık, enerji tüketimi.
• Ulaşım: Yollar, sera gazı.
• Enerji: Fosil yakıt yakma, baraj yapımı.

İnsan çevreyi değiştirdiği gibi çevre de insanı etkiler: İklim değişikliği, kuraklık, kirli hava, sel, sağlık sorunları. Çevre sorunlarının nedeni nüfus artışı, hızlı tüketim, plansız sanayileşme ve şehirleşme, bilinçsiz kaynak kullanımıdır.

2. Doğal kaynaklar

• Yenilenemeyen kaynaklar: Oluşumu çok uzun süren, kullanıldıkça tükenen kaynaklar. Kömür, petrol, doğal gaz, madenler.
• Yenilenebilir kaynaklar: Doğada yeniden oluşan ya da tükenmeyen kaynaklar. Güneş, rüzgâr, akarsu, jeotermal, biyokütle, orman (doğru yönetilirse), su.

Yenilenebilir kaynaklar da aşırı ve yanlış kullanılırsa tükenebilir (ormanlar, balık stokları, yer altı suları). Doğal kaynakların gelecek kuşaklar için korunması gerekir.

3. Çevre sorunları

Hava kirliliği: Fosil yakıt, sanayi ve taşıtlardan çıkan gazlar (karbondioksit, kükürt dioksit, azot oksitler), toz. Sonuçları: Solunum hastalıkları, asit yağmuru, sera etkisinin artması, ozon incelmesi. Büyük şehirlerde kış aylarında ısınma ve taşıtlarla artar.

Su kirliliği: Evsel ve sanayi atıkları, gübre ve ilaçlar, petrol sızıntıları, çöp. Deniz, göl ve akarsu kirlenir, canlı ölümleri ve içme suyu sorunları oluşur. Aral Gölü aşırı sulama için akarsuların yönünün değiştirilmesi yüzünden büyük ölçüde kurumuştur. 2021’de Marmara Denizi’nde yoğun müsilaj (deniz salyası) görülmüştür.

Toprak kirliliği ve erozyon: Kimyasal gübre, ilaç, atık. Erozyon (ormansızlaşma, aşırı otlatma, yanlış tarım), çölleşme, tuzlanma. Verimli toprak kaybı.

Ormansızlaşma: Tarım, yerleşme, kereste ve yangın nedeniyle ormanlar azalır. Sonuçları: Erozyon, sel, iklim değişikliği, biyoçeşitlilik kaybı, oksijen azalması.

Küresel iklim değişikliği: Sera gazlarının artışı sonucu küresel sıcaklık yükselir. Buzullar erir, deniz seviyesi yükselir, kuraklık ve aşırı hava olayları artar. Küresel ortalama sıcaklık Sanayi Devrimi öncesine göre yaklaşık 1,5°C artmıştır.

Biyoçeşitlilik kaybı: Yaşam alanlarının yok edilmesi, avlanma, kirlilik. Türlerin yok olması, ekosistem dengesinin bozulması.

Atık sorunu: Katı atıklar, plastikler, tehlikeli atıklar. Düzensiz depolama toprak, su ve havayı kirletir.

4. Sürdürülebilirlik

• Sürdürülebilir kalkınma: Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılayan kalkınmadır. Ekonomik gelişme, toplumsal adalet ve çevre koruma birlikte düşünülür.
• Ekolojik ayak izi: Bir kişi ya da toplumun kaynak tüketimi ve ürettiği atığı karşılamak için gereken doğal alandır. Tüketim arttıkça ayak izi büyür. Karbon ayak izi ise salınan sera gazı miktarıdır.
• Gezegen sınırları: İnsanlığın güvenle yaşayabilmesi için aşılmaması gereken dokuz çevresel sınırdır: iklim değişikliği, ozon incelmesi, atmosferik aerosol yükü, okyanusların asitlenmesi, biyojeokimyasal döngüler (azot ve fosfor), tatlı sulardaki değişim, arazi kullanımındaki değişim, biyosfer bütünlüğü ve kimyasal kirlilik. İnsan etkisinin belirginleştiği yeni jeolojik döneme Antroposen denir.
• Dünya Limit Aşım Günü: Yıllık kaynak tüketiminin Dünya’nın o yılki biyolojik kapasitesini aştığı gündür.
• Kaynakları verimli kullanma: Enerji ve su tasarrufu, geri dönüşüm.

Bireysel olarak yapılabilecekler: Enerji ve su tasarrufu, toplu taşıma ve bisiklet, geri dönüşüm, gereksiz tüketimden kaçınma, ağaç dikme, atıkları ayrı toplama, yerel ürün tercih etme.

5. Çevreyi koruma çalışmaları

• Milli parklar: Doğal ve kültürel değeri yüksek yerlerin koruma altına alınması. Dünyanın ilk milli parkı Yellowstone (ABD, 1872). Türkiye’nin ilk milli parkı Yozgat Çamlığı’dır (1958).
• Sulak alanlar: Ramsar Sözleşmesi sulak alanları (göl, bataklık, delta) korur. Türkiye’de Kızılırmak Deltası, Burdur Gölü, Sultan Sazlığı gibi alanlar Ramsar listesindedir.
• Uluslararası anlaşmalar: 1992 Rio Zirvesi’nde BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kabul edilmiştir. Kyoto Protokolü (1997) sera gazı azaltımına bağlayıcılık kazandırmış ve 2020’de sonlanmıştır. Paris İklim Anlaşması 2015’te imzalanmış, 2016’da yürürlüğe girmiştir ve sıcaklık artışını mümkünse 1,5°C’de tutmayı hedefler. Türkiye anlaşmayı 2016’da imzalamış, 2021’de onaylamış, 2053 için net sıfır emisyon hedefi açıklamıştır. Montreal Protokolü ozon tabakasını korur.
• Çevre mevzuatı: Çevre Kanunu, çevresel etki değerlendirme (ÇED) raporu (büyük yatırımlar öncesi gerekir).
• Geri dönüşüm ve Sıfır Atık uygulamaları. Yenilenebilir enerji yatırımları.
• Çevre eğitimi: Bilinç artışı, sivil toplum kuruluşlarının çalışmaları.

• Nüfus ve tüketim artıyorKaynak kullanımı ve atık miktarı artar.
• Fosil yakıt tüketimi artıyorSera gazı artar, küresel iklim değişir.
• Orman azalıyorErozyon, sel ve biyoçeşitlilik kaybı artar.
• Akarsular tarım için aşırı kullanılıyorGöller ve denizler kuruyabilir (Aral Gölü örneği).

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.