Ekonomik Faaliyetler

Bu konuda ne öğreneceksin

Sabah içtiğin çayın yetiştiği yerden fabrikaya, markete, evine gelişi bir ekonomik faaliyet zinciridir. Doğadan hammadde alınır, işlenir, taşınır, satılır. Bu konuda ekonomik faaliyetlerin türlerini (tarım, hayvancılık, madencilik, sanayi, ticaret, turizm, ulaşım), enerji kaynaklarını ve Türkiye’de bu faaliyetlerin dağılışını etkileyen coğrafi koşulları öğreneceksin.

1. Ekonomik faaliyetler ve sektörler

İnsanın ihtiyaçlarını karşılamak için yaptığı üretim, dağıtım ve tüketim faaliyetlerine ekonomik faaliyet denir.

Gelişmiş ülkelerde üçüncü sektörün payı yüksektir. Gelişmekte olan ülkelerde birinci sektörün payı fazladır.

Hizmet sektörünün büyümesiyle üçüncül sektörden iki sektör daha ayrılmıştır. Dördüncül sektör bilgi ve veri işlemeyi (yazılım, bilişim, CBS, AR-GE danışmanlığı), beşincil sektör üst düzey karar vermeyi (yöneticiler, hükûmet liderleri, bilimsel araştırmaları yönlendirenler) kapsar. İstatistiklerde bu ikisi çoğunlukla üçüncül sektöre dâhil edilir. Türkiye’de çalışan nüfusun dağılımı 1990’da %46,8 birincil, %20,3 ikincil, %32,9 üçüncül iken 2025’te %14,6 birincil, %27,6 ikincil, %57,8 üçüncüldür.

Faaliyetlerin dağılışını doğal etmenler (iklim, toprak, yer şekilleri, su, yer altı kaynakları) ve beşeri etmenler (nüfus, sermaye, teknoloji, ulaşım, pazar, devlet politikaları) belirler.

Sektör dağılımını incele

Türkiye’de ve farklı ülkelerde çalışan nüfusun sektörlere dağılımını karşılaştır.

2. Tarım

Türkiye’de iklim, toprak ve yer şekli çeşitliliği tarımda ürün çeşitliliğini sağlar.

Ürünlerin dağılışı:

Tarımın verimini artıran etkenler: Sulama, gübreleme, kaliteli tohum, makineleşme, nadasın azaltılması (toprağın dinlendirilmesi), bilinçli ilaçlama, tarım teknolojisi.

Verim hesabı: Verim = Toplam üretim / Ekilen alan.

Örnek. 50 dekarlık tarladan 10 ton ürün alınıyorsa verim $\dfrac{10\,000\ \text{kg}}{50\ \text{dekar}} = 200\ \text{kg/dekar}$’dır.

Türkiye fındık, kuru incir, kuru kayısı, kiraz ve ayva üretiminde dünya birincisidir. Tarım arazileri 2000’de 26,6 milyon hektarken 2024’te 24 milyon hektara düşmüştür. Buğday, mısır, pirinç ve ayçiçeğinde ihtiyacın bir kısmı ithalatla karşılanır. Sürdürülebilir tarım organik tarım, iyi tarım uygulamaları, hidroponik (topraksız tarım), dikey tarım ve tarım 4.0 (uydu, drone, yapay zekâ) uygulamalarını kapsar.

GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi): Fırat ve Dicle üzerinde barajlar (Atatürk Barajı) ve hidroelektrik santralleri kurularak enerji üretimi ve sulama ile bölgenin kalkınmasını amaçlar. Pamuk, buğday, mercimek gibi ürünlerin üretimi artmıştır.

3. Hayvancılık, ormancılık, balıkçılık

• Hayvancılık: Doğu Anadolu’da büyükbaş ve koyunculuk (geniş meralar). İç Anadolu’da koyun, tiftik keçisi (Ankara). Marmara ve Ege’de modern süt sığırcılığı. Karadeniz’de büyükbaş. Hayvancılığın temel girdisi mera ve yem bitkileridir. Mera alanlarının azalması sorun yaratır.
• Ormancılık: Orman, Karadeniz, Akdeniz ve Ege dağlık kesimlerinde yaygındır. Ormanlar kereste, kâğıt ve yakacak sağlar. Aşırı kesim, yangın ve izinsiz açma ormanları azaltır.
• Balıkçılık: Karadeniz’de hamsi (en önemli balık), Marmara’da, Ege’de ve Akdeniz’de çeşitli balıklar. Su ürünleri yetiştiriciliği (alabalık, levrek, çipura) yaygınlaşmaktadır.

4. Madencilik ve enerji

Madenler:

• Bor (Eskişehir, Balıkesir, Kütahya): Türkiye dünya bor rezervlerinin yaklaşık %74’üne sahiptir ve rezervde ilk sıradadır (üretimde payı yaklaşık %40).
• Krom (Elazığ, Muğla), bakır (Artvin, Elazığ), demir (Sivas Divriği, Malatya Hekimhan), boksit (Konya-Seydişehir, Antalya-Akseki, Muğla-Milas), çinko (Rize-Çayeli, Adana-Horzum), manganez (Denizli, Burdur, Adıyaman, Sivas), kobalt (Manisa-Gördes), mermer (Afyon, Muğla).
• Stratejik-kritik madenler sanayi ve teknoloji için vazgeçilmezdir. Dünya rezervinin %50’si kobalt için Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nde, %42’si nikel için Endonezya’da, %28’i demir için Avustralya’dadır.
• Taş kömürü (Zonguldak), linyit (Soma, Afşin-Elbistan, Tunçbilek).
• Petrol (Batman, Adıyaman), doğal gaz (az miktarda). Büyük kısmı dışarıdan alınır.

Enerji kaynakları:

• Yenilenemeyen (fosil): Kömür, petrol, doğal gaz. Sera gazı ve kirlilik yaratır.
• Yenilenebilir: Hidroelektrik (akarsu, baraj), rüzgâr (Ege, Marmara kıyıları), güneş (Akdeniz, Güneydoğu), jeotermal (Batı Anadolu), biyokütle.
• Türkiye enerjide dışa bağımlıdır. Yenilenebilir enerji kullanımının artırılması hedeflenir.

5. Sanayi

Sanayi, hammaddenin işlenerek ürüne dönüştürülmesidir.

Sanayinin yer seçimini etkileyen etmenler:

• Hammadde (şeker fabrikası pancar bölgesinde, çay fabrikası Rize’de).
• Enerji kaynakları.
• Ulaşım (liman, karayolu, demiryolu).
• Pazar (nüfus yoğunluğu).
• İşgücü ve sermaye.
• Devlet politikaları ve teşvikler (organize sanayi bölgeleri, serbest bölgeler).

Türkiye’de sanayinin dağılışı: Marmara (İstanbul, Kocaeli, Bursa), Ege (İzmir, Manisa), İç Anadolu (Ankara, Eskişehir, Konya, Kayseri), Akdeniz (Adana, Mersin). Doğu ve Güneydoğu’da sanayi gelişmemiştir.

Sanayi türleri: Tekstil, gıda, otomotiv, demir-çelik, kimya, elektronik, makine, çimento. Hammaddeye bağlı sanayiler hammadde kaynağına yakın, pazara bağlı sanayiler büyük şehir yakınında kurulur.

6. Turizm ve ticaret

• Turizm: Hem doğal (iklim, deniz, plajlar, dağlar, yaylalar, termal kaynaklar) hem beşeri (tarihî yapılar, müzeler, festivaller) kaynaklara dayanır. Türkiye’de deniz-kum-güneş turizmi (Antalya, Muğla, İzmir), kış turizmi (Uludağ, Erciyes, Palandöken), kültür turizmi (İstanbul, Efes, Kapadokya), sağlık turizmi (termal), inanç turizmi. Turizm döviz getirir, istihdam sağlar.
• Ticaret: İç ticaret ve dış ticaret. Dış ticaretin başlıca araçları ulaşım hatlarıdır. İhracat ürün satışı, ithalat ürün alımıdır. Türkiye’nin ithalatında enerji payı yüksektir.

• Bol yağış ve asitli toprakDoğu Karadeniz’de çay tarımı gelişir.
• Kışın ılık ve güneşli iklimAkdeniz kıyılarında seracılık ve narenciye yaygınlaşır.
• Hammadde ve liman yakınSanayi o bölgede kurulur.
• Dağlık ve engebeli araziTarım yerine hayvancılık ve ormancılık yaygın olur.

7. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.