Bu konuda ne öğreneceksin
Türkiye’de bir saat içinde karlı dağdan sıcak kıyıya inebilirsin. Ülkemiz dağları, platoları, ovaları, vadileri ve kıyılarıyla çok çeşitli yer şekillerine sahiptir. Bu çeşitlilik iklimi, bitki örtüsünü, yerleşmeyi ve ekonomiyi doğrudan etkiler. Bu konuda Türkiye’nin yer şekillerinin oluşumunu, dağları, platoları, ovaları, kıyıları ve bunların uzanışının sonuçlarını öğreneceksin.
Hedefler
- Türkiye’nin yer şekillerinin oluşumunu levha hareketleriyle ilişkilendirmek.
- Dağları, platoları ve ovaları örnekleriyle sıralamak.
- Ovaların oluşum türlerini (delta, graben, tabanlı) ayırt etmek.
- Kıyı tiplerini ve boğazları açıklamak.
- Yer şekillerinin iklim, yerleşme ve ekonomi üzerindeki etkilerini yorumlamak.
1. Genel özellikler
- Türkiye, Alp-Himalaya dağ kuşağı üzerindedir. Yer şekillerinin çoğu genç kıvrım dağları ve kırıklı yapıdır.
- Ortalama yükselti yaklaşık 1132 metredir. Doğuya doğru yükselti artar. Yükseltinin yüksek olması iklim, ulaşım ve tarım üzerinde sınırlayıcıdır.
- Dağlar kıyılara paralel uzanır. Bu durum deniz etkisinin iç kesimlere girmesini zorlaştırır, kıyı ile iç kesim arasında iklim, bitki örtüsü ve nüfus farkı doğurur.
- Dağlar volkanik (Erciyes, Ağrı), kıvrımlı (Toroslar, Kuzey Anadolu) ve kırıklı (Batı Anadolu) çeşitlerdendir.
- Deprem ve volkanizma aktiftir. Yer şekilleri halen şekillenmektedir.
2. Dağlar
| Dağ kuşağı | Yer | Özellik |
|---|---|---|
| Kuzey Anadolu Dağları | Karadeniz kıyısına paralel | Doğuda yüksek (Kaçkar 3932 m), nemli yamaçlar, ormanlar |
| Toroslar | Akdeniz kıyısına paralel | Batı, Orta ve Güneydoğu Toroslar. Karstik, kalkerli |
| Doğu Anadolu dağları | Doğu Anadolu | Ağrı Dağı (5137 m, Türkiye’nin en yüksek dağı), Süphan, Nemrut, Tendürek. Yüksek volkanik koniler |
| İç Anadolu volkanik dağları | İç Anadolu | Erciyes (3917 m), Hasan Dağı (3268 m), Karadağ, Melendiz |
| Batı Anadolu dağları | Ege | Kırıklı, doğu-batı uzanır (Bozdağlar, Aydın Dağları) |
| Uludağ | Marmara | 2543 m, kış turizmi |
3. Platolar
Plato (yayla): Çevresine göre yüksek, düzlüğe yakın arazilerdir. Akarsu vadileriyle yarılmıştır.
- İç Anadolu Platoları (Haymana, Cihanbeyli, Obruk, Bozok)
- Doğu Anadolu Platoları (Erzurum-Kars)
- Güneydoğu Platosu (Mardin, Diyarbakır)
- Teke Platosu, Taşeli (Toros) Platosu (karstik)
- Karacadağ bazalt platosu (Diyarbakır, Şanlıurfa).
4. Ovalar
Ova: Çevresine göre alçak, düz ya da hafif eğimli alanlar. Tarıma elverişli ve nüfusun toplandığı yerlerdir.
Oluşumlarına göre:
- Delta ovaları: Akarsuyun denize döküldüğü yerde birikme ile oluşur. Çukurova (Seyhan-Ceyhan), Bafra (Kızılırmak), Çarşamba (Yeşilırmak), Büyük Menderes deltası.
- Çöküntü (graben) ovaları: Fay hatlarıyla çöken alanların akarsu malzemesiyle dolmasıdır. Batı Anadolu’da Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes, Kuzey Anadolu Fayı boyunca Adapazarı, Bolu, Düzce, Erzincan ve Iğdır, Doğu Anadolu Fayı boyunca Amik, Kahramanmaraş, Elâzığ ve Muş ovaları.
- Tabanlı (göl tabanı) ovaları: Eski göl tabanlarının kuruması ile oluşmuştur. Konya Ovası.
- Karstik ovalar (polye): Göller Yöresi ve Toroslardaki karstik ovalar.
- Akarsu ovaları: Harran, Bursa, Erzurum ovaları.
Önem: Pamuk, tahıl, meyve ve sebze tarımı yapılır, sulama kolaydır, nüfus ve sanayi yoğunlaşır.
5. Kıyılar ve boğazlar
- Karadeniz kıyısı: Dağlar kıyıya paralel (boyuna kıyı tipi), düz ve girintisiz kıyıdır. Büyük körfez azdır. Limanlar sınırlıdır. Kıyıyla iç kesim arasında dik yamaç bulunur.
- Ege kıyısı: Dağlar kıyıya dik uzanır, kıyılar girintili çıkıntılıdır (enine kıyı tipi, güneybatıda rialı ve Dalmaçya tipleri). Çok sayıda koy, körfez, yarımada ve ada vardır. Limanlar, turizm ve deniz etkisinin içeriye girişi kolaydır.
- Akdeniz kıyısı: Batıda kıyıya paralel dağlar, kıyı dik ve falezlidir. Doğuda Çukurova gibi delta ovaları düzdür. Antalya ve İskenderun körfezi belirgindir.
- Marmara kıyısı: Kocaeli, Biga ve Gelibolu yarımadaları, İstanbul ve Çanakkale boğazları burada.
Boğazlar: İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı hem Karadeniz-Akdeniz bağlantısı hem stratejik öneme sahiptir. Boğaz geçiş rejimi Montrö Sözleşmesi’ne göredir.
Yarımadalar: Kocaeli, Biga, Gelibolu, Karaburun, Datça, Teke. Adalar: Gökçeada, Bozcaada, Marmara Adası.
6. Yer şekillerinin etkileri
- İklim: Karadeniz ve Akdeniz’de dağların kıyıya paralel olması, deniz etkisini kıyıda tutar, iç kesimleri karasal yapar. Ege’de dağların dik uzanması deniz etkisini içeriye taşır.
- Bitki örtüsü: Kıyıda orman ve maki, iç kesimde bozkır, yüksek yerde dağ çayırları.
- Tarım: Ovalarda tarım, yüksek yerde hayvancılık.
- Nüfus ve yerleşme: Ovalarda ve kıyıda yoğun, dağlık yerlerde seyrek.
- Ulaşım: Dağlar ulaşımı zorlaştırır, tünel ve viyadük gerektirir. Ovalarda yol ve demiryolu kolaydır.
- Enerji: Dağlık yerlerde akarsular hidroelektrik için uygun.
- Dağlar kıyıya paralel uzanıyorDeniz etkisi iç kesimlere giremez, iç kesim karasallaşır.
- Dağlar kıyıya dik uzanıyorDeniz etkisi içeriye girer, kıyı girintili çıkıntılı olur.
- Akarsu denize ulaşıp biriktiriyorDelta ovası oluşur.
- Fay boyunca çöküntü oluşuyorGraben ovası oluşur.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Ortalama yükselti | Yaklaşık 1132 m, doğuya doğru artar |
| En yüksek dağ | Ağrı (5137 m), volkanik |
| Delta ovası | Çukurova, Bafra, Çarşamba |
| Graben ovası | Gediz, Büyük Menderes, Muş, Iğdır |
| Tabanlı ova | Konya |
| Karadeniz ve Akdeniz dağları | Kıyıya paralel |
| Ege dağları | Kıyıya dik |
| Ege kıyısı | Girintili çıkıntılı |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki dağlardan hangisi volkanik kökenlidir?
- AUludağ
- BKaçkar Dağları
- CBozdağlar
- DToroslar
- EErciyes Dağı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Erciyes, İç Anadolu'daki sönmüş bir volkandır.
- Diğer dağlar kıvrım ya da kırık dağlarıdır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Uludağ Uludağ kırıklı (horst) yapıdadır / Kaçkar Dağları Kaçkar Kuzey Anadolu kıvrım dağları sırasındadır / Bozdağlar Bozdağlar Batı Anadolu’nun kırıklı dağlarıdır / Toroslar Toroslar kıvrım dağlarıdır.
Soru 2
Aşağıdaki ovalardan hangisi akarsuyun denize döküldüğü yerde taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşan bir delta ovasıdır?
- AGediz Ovası
- BKonya Ovası
- CMuş Ovası
- DÇukurova
- EHarran Ovası
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Çukurova, Seyhan ve Ceyhan akarsularının biriktirmesiyle oluşan delta ovasıdır.
- Diğer ovalar farklı oluşumludur. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Gediz Ovası Gediz bir graben ovasıdır / Konya Ovası Konya Ovası eski göl tabanıdır / Muş Ovası Muş Ovası bir çöküntü ve göl tabanı ovasıdır / Harran Ovası Harran Ovası akarsu ovasıdır.
Soru 3
Ege Bölgesi’nde dağların kıyıya dik uzanmasının sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- ADeniz etkisinin iç kesimlere kadar girebilmesi
- Bİç kesimlerin karasal iklim özelliği taşıması
- CKıyıların düz ve girintisiz olması
- DKıyı ile iç kesim arasında keskin iklim farkı oluşması
- EUlaşımın çok kısıtlı olması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Dağlar kıyıya dik uzandığında aralarındaki vadiler deniz etkisini içeri taşır.
- Doğru cevap A.
Diğer şıklar: İç kesimlerin karasal iklim özelliği taşıması dik uzanışta deniz etkisi içeri girer, karasallık azalır / Kıyıların düz ve girintisiz olması dik uzanış girintili çıkıntılı kıyı oluşturur / Kıyı ile iç kesim arasında keskin iklim farkı oluşması keskin fark paralel uzanışta görülür / Ulaşımın çok kısıtlı olması Ege’de vadiler ulaşımı kolaylaştırır.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye’nin Karadeniz kıyılarının özelliklerinden biri değildir?
- ADağların kıyıya paralel uzanması
- BBüyük körfezlerin az olması
- CKıyıdan iç kesime dik yamaçla geçilmesi
- DDoğal limanların sınırlı olması
- EKıyıların çok girintili çıkıntılı olması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Karadeniz kıyıları düz ve girintisizdir.
- Girintili çıkıntılı kıyı Ege'ye özgüdür. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Dağların kıyıya paralel uzanması Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paraleldir / Büyük körfezlerin az olması Karadeniz kıyısında büyük körfez azdır / Kıyıdan iç kesime dik yamaçla geçilmesi Karadeniz’de dağlar kıyıya yakın ve diktir / Doğal limanların sınırlı olması düz kıyıda doğal liman azdır.
Kendini dene
Kendini dene
Türkiye’nin en yüksek dağı hangisidir?
Ağrı Dağı.
Çukurova hangi tür ovadır?
Delta ovası.
Gediz ovası nasıl oluşmuştur?
Graben (çöküntü) ile.
Hangi kıyıda dağlar kıyıya diktir?
Ege kıyısı.
İki boğazın adı nedir?
İstanbul ve Çanakkale.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.