Bu konuda ne öğreneceksin
İnsanlar göçebe yaşamdan yerleşik yaşama geçtiğinde köyler ve kentler ortaya çıktı. Bugün dünya nüfusunun yarıdan fazlası şehirlerde yaşıyor. Bir köyün dağ yamacında dağınık, bir ovada ise toplu kurulmasının, bir şehrin liman ya da ticaret merkezi olmasının sebepleri vardır. Bu konuda yerleşmenin türlerini, yerleşmeyi etkileyen etmenleri, şehirlerin işlevlerini ve şehirleşmenin sorunlarını öğreneceksin.
Hedefler
- Kırsal ve kentsel yerleşmeyi ayırt etmek.
- Yerleşme biçimlerini (toplu ve dağınık) ve nedenlerini açıklamak.
- Yerleşmenin kuruluşunu ve dağılışını etkileyen doğal ve beşeri etmenleri sıralamak.
- Şehirlerin işlevlerini örneklerle eşleştirmek.
- Şehirleşme sorunlarını ve çözümlerini yorumlamak.
1. Yerleşme nedir
Yerleşme (iskân), insanların barınma, çalışma ve sosyal yaşam için bir araya geldiği yerdir. Genellikle kırsal ve kentsel olarak iki gruba ayrılır:
| Özellik | Kırsal yerleşme | Kentsel yerleşme |
|---|---|---|
| Nüfus | Az | Çok |
| Ekonomik faaliyet | Tarım, hayvancılık, ormancılık, balıkçılık | Sanayi, ticaret, hizmet |
| Yapı | Genellikle alçak, bahçeli evler | Çok katlı yapılar, yoğun yapılaşma |
| İşbölümü | Azdır | Çoktur |
| Örnek | Köy, kasaba, mezra | Şehir, büyükşehir, metropol |
Türkiye’de nüfusu 2000’in altındaki kır yerleşmesine köy, 2000 ile 10 000 arasında olana kasaba denir. Şehirler nüfusa göre küçük (20 bine kadar), orta (20 bin ile 100 bin), büyük (100 bin ile 1 milyon) ve metropol (1 milyonun üzeri) olarak sınıflandırılır. Köy, kasaba, şehir, büyükşehir ve metropol yerleşmelerin mekânsal hiyerarşisini oluşturur.
Yerleşmeler sürekli ya da geçici olabilir:
- Sürekli yerleşme: Yıl boyu oturulan şehir, kasaba ve köyler. Köy altı yerleşmelerinden mahalle ve mezra (köyden uzakta birkaç ev ve tarım alanı) da sürekli oturulur.
- Geçici yerleşme (köy altı): Yayla (yazın hayvancılık, tarım ve turizm için kullanılan yüksek yerler), oba (konargöçer ailelerin yazlık yerleşmesi), kom (köyden uzakta hayvancılık için ev ve eklentileri), kışlak (kışın inilen yer). Mevsimlik kullanılır. Yaylacılık, Karadeniz, Toroslar ve Doğu Anadolu’da yaygındır.
2. Yerleşme biçimleri
- Toplu yerleşme: Evler bir arada, yan yana. Ovalarda, verimli ve düz alanlarda, su kaynağı çevresinde. İç Anadolu köyleri tipiktir. Güvenlik, su ve tarım kolaylığı neden olur.
- Dağınık yerleşme: Evler birbirinden uzak, arazi içine yayılmış. Engebeli, bol yağışlı, ormanlık, tarım alanı parçalı yerlerde. Karadeniz kıyıları ve Doğu Karadeniz dağları tipiktir. Her ailenin kendi tarlasına yakın olması istenir.
- Çizgisel yerleşme: Yol ya da akarsu boyunca sıralı (Amasya, Gümüşhane).
- Kümelenmiş yerleşme: Evler bir merkez etrafında sıkışık yapıdadır (Safranbolu). Rassal yerleşme: Evler düzensiz ve birbirinden uzaktır (Doğu Karadeniz yaylaları). Radyal yerleşme: Yollar bir odaktan çevreye ışınsal yayılır. Izgara kalıp: Sokaklar birbirine dik uzanır (planlı şehirler).
3. Yerleşmeyi etkileyen etmenler
Doğal etmenler:
- Su kaynakları: Akarsu, kaynak, göl çevresinde yerleşme olur.
- İklim: Ağır iklim koşullarından kaçınılır.
- Yer şekilleri ve eğim: Düz ve hafif eğimli alanlar elverişlidir. Taşkın ve heyelan riskli yerler kaçınılır.
- Toprak verimliliği ve bitki örtüsü: Tarıma elverişli ovalar.
- Yer altı kaynakları: Maden bölgelerinde yerleşme doğar.
Beşeri etmenler:
- Ulaşım: Kavşak, liman, geçit yerleri.
- Güvenlik: Savunmaya elverişli yerler (kale, tepe).
- Ekonomik faaliyetler: Ticaret, sanayi, tarım.
- Tarihî ve kültürel etmenler: Dinî merkezler, devlet merkezleri.
- Planlama ve teknoloji: Barajlar, sulama, enerji, yol yapımı ile eskiden elverişsiz yerler de yerleşmeye açılabilir.
Konutu etkileyen etmenler: İklim, bitki örtüsü (ormanlık yerlerde ahşap), yer şekilleri, yapı malzemesi (taş, kerpiç, ahşap), geleneksel yaşam biçimi. Karadeniz’de ahşap, çatılı, Doğu Anadolu’da toprak damlı, kıyılarda beton ve taş evler yaygındır.
4. Şehirler ve işlevleri
Şehir, nüfusu ve yapılaşması yoğun, tarım dışı faaliyetlerin ağır bastığı yerleşmedir. Şehirler konum ve ekonomik faaliyetlerine göre farklı işlevler kazanır:
| İşlev | Örnek |
|---|---|
| Tarım | Çarşamba (Samsun), Söke (Aydın), Salihli (Manisa) |
| Madencilik | Ereğli (Zonguldak), Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş), Maden (Elâzığ) |
| Sanayi | Tuzla (İstanbul), Aliağa (İzmir), Gebze (Kocaeli), Gaziantep |
| Ticaret | Ataşehir (İstanbul), İnegöl (Bursa) |
| Yönetim | Ankara |
| Sağlık | Afyonkarahisar, İstanbul, İzmir, Antalya, Adana, Ankara |
| Ulaşım | İstanbul (hava yolu), İzmir ve Mersin (deniz yolu), Eskişehir (demir yolu), Ankara ve Konya (kara yolu) |
| Turizm | Çeşme (İzmir), Bodrum (Muğla), Kuşadası (Aydın), Kemer (Antalya) |
| Eğitim ve kültür | Eskişehir (eğitim), Konya ve İstanbul (tarihî ve kültürel) |
| Askerî | Gölcük (Kocaeli), Foça (İzmir), Polatlı (Ankara) |
Bir şehir birden fazla işleve sahip olabilir. Kuruluşundaki işlev zamanla değişebilir.
Etki alanı: Bir yerleşmenin çevresine yaptığı etkinin sınırıdır. Konum, ulaşım, sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi ve idari faktörlerle belirlenir. Etki alanına göre yerleşmeler yerel (Şirince, Kadirli, Bayburt), bölgesel (Eskişehir, Samsun) ve küresel (İstanbul, New York, Londra, Paris, Şanghay) etkili olarak ayrılır.
Kentleşme: Kentsel nüfus oranının artması. Türkiye’de 1950’den sonra makineleşme ve sanayi ile hızlandı. Kentleşme, sanayileşmenin sonucudur.
5. Şehirleşme sorunları ve çözümler
Sorunlar:
- Çarpık kentleşme ve gecekondu: Plansız yapılaşma, kaçak yapı.
- Altyapı yetersizliği: Su, kanalizasyon, elektrik, ulaşım.
- Trafik sıkışıklığı ve hava kirliliği.
- Yeşil alan azalması.
- Konut sorunu, işsizlik, güvenlik sorunları.
- Deprem ve afetlere dayanıksız yapılar.
- Tarım arazilerinin yapılaşmaya açılması.
Çözümler:
- Planlı kentleşme ve imar düzeni.
- Kentsel dönüşüm: Eski ve dayanıksız yapıların yenilenmesi.
- Toplu taşımanın geliştirilmesi, yeşil alanların artırılması.
- Uydu kentler, kırsalda iş imkânı geliştirme (göçü azaltmak).
- Afet riskine göre yer seçimi.
- Engebeli ve bol yağışlı araziDağınık yerleşme görülür.
- Düz ova ve su kaynağı varToplu yerleşme olur.
- Kırsaldan kente göç artıyorÇarpık kentleşme ve altyapı sorunları artar.
- Sanayi gelişiyorŞehirleşme hızlanır.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Kırsal yerleşme | Köy, tarım ve hayvancılık |
| Kentsel yerleşme | Şehir, sanayi ve hizmet |
| Toplu yerleşme | Ova, su kaynağı |
| Dağınık yerleşme | Engebeli, yağışlı |
| Yayla | Geçici, yaz |
| Şehir işlevi | Ticaret, sanayi, turizm, liman |
| Çarpık kentleşme | Plansız yapılaşma |
| Kentsel dönüşüm | Eski yapıların yenilenmesi |
Mini test
Soru 1
Evlerin bir arada ve yan yana kurulduğu, genellikle su kaynağı çevresindeki düz ve verimli alanlarda görülen yerleşme biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- ADağınık yerleşme
- BYayla yerleşmesi
- CKışlak
- DMezra
- EToplu yerleşme
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Evlerin bir arada olduğu, düz ve verimli yerlerde kurulan yerleşme toplu yerleşmedir.
- Dağınık yerleşmede evler uzaktır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Dağınık yerleşme dağınık yerleşmede evler birbirinden uzaktır / Yayla yerleşmesi yayla geçici bir yerleşmedir / Kışlak kışlak kışın kullanılan geçici yerleşmedir / Mezra mezra köyden uzakta birkaç ev ve tarım alanından oluşan küçük bir köy altı yerleşmesidir.
Soru 2
Karadeniz kıyılarında evlerin birbirinden uzak ve tarlaların arasına dağılmış olmasının en önemli nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- AArazinin çok düz olması
- Bİklimin çok kurak olması
- CNüfusun yok denecek kadar az olması
- DTarımın yapılmaması
- EArazinin engebeli ve bol yağışlı olması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Engebeli ve yağışlı yerlerde tarım alanları parçalıdır, evler tarlalara yakın kurulur.
- Bu yüzden yerleşme dağınıktır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Arazinin çok düz olması Karadeniz kıyıları engebelidir / İklimin çok kurak olması Karadeniz bol yağışlıdır / Nüfusun yok denecek kadar az olması bölgenin nüfusu fazladır / Tarımın yapılmaması Karadeniz’de çay ve fındık tarımı yapılır.
Soru 3
Aşağıdaki şehir ve baskın işlev eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
- AAntalya, madencilik
- BZonguldak, madencilik
- CKocaeli, sanayi
- DAnkara, idari (başkent)
- EMersin, liman ve ulaşım
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Antalya turizmle öne çıkan bir şehirdir.
- Madencilik işlevi Zonguldak için doğrudur, Antalya için yanlıştır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: Zonguldak, madencilik Zonguldak taş kömürü ile bilinir / Kocaeli, sanayi Kocaeli sanayi şehridir / Ankara, idari (başkent) Ankara başkenttir / Mersin, liman ve ulaşım Mersin önemli bir limandır.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi şehirleşmenin ortaya çıkardığı sorunlardan biri değildir?
- ATrafik sıkışıklığı
- BHava kirliliği
- CGecekondu ve çarpık yapılaşma
- DTarımsal nüfusun hızla artması
- EAltyapı yetersizliği
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Şehirleşme kırdan kente göçle ilişkilidir, tarım nüfusu artmaz, azalır.
- Diğer seçenekler şehirleşmenin sorunlarıdır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Trafik sıkışıklığı büyük şehirlerde trafik sorunu yaşanır / Hava kirliliği yoğun yapılaşma ve trafik kirliliği artırır / Gecekondu ve çarpık yapılaşma hızlı göç plansız yapılaşmaya yol açar / Altyapı yetersizliği hızlı nüfus artışı altyapıyı zorlar.
Kendini dene
Kendini dene
Yaz aylarında hayvan otlatmak için çıkılan geçici yerleşme nedir?
Yayla.
Dağınık yerleşme hangi koşullarda görülür?
Engebeli ve bol yağışlı yerlerde.
Zonguldak hangi işlevle öne çıkar?
Madencilik.
Çarpık kentleşmeye ne sebep olur?
Plansız ve hızlı göç.
Eski ve dayanıksız yapıların yenilenmesine ne denir?
Kentsel dönüşüm.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.