Nüfus ve Göç

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir ülkenin geleceğini planlamak için kaç kişi yaşadığını, hangi yaşta olduklarını, nerede yoğunlaştıklarını bilmek gerekir. Okul, hastane, yol ve enerji ihtiyacı nüfusa göre belirlenir. İnsanlar kendi istekleriyle ya da zorunlu olarak yer değiştirir. Bu konuda nüfusun artışını ve dağılışını, nüfus yoğunluğunu, nüfus piramitlerini, göç türlerini ve Türkiye’nin nüfus özelliklerini öğreneceksin.

1. Nüfus ve nüfus artışı

Nüfus, bir yerde belli bir zamanda yaşayan insan sayısıdır. Nüfus sayımı ile belirlenir.

Nüfus artışı üç etkene bağlıdır:

• Doğum
• Ölüm
• Göç (içe ve dışa)

Doğal artış hızı = doğum hızı $-$ ölüm hızı. Binde (‰) ya da yüzde (%) olarak verilir.

Örnek. Bir ülkede doğum hızı ‰20, ölüm hızı ‰8 ise doğal artış hızı $20 - 8 = ‰12$, yani %1,2’dir.

Nüfus artış hızı göçü de içerir. Göç alan bir ülkede nüfus artışı doğal artıştan fazla olabilir.

Nüfusu etkileyen etmenler: Sağlık hizmetleri, eğitim düzeyi, kadının toplumdaki yeri, ekonomik gelişmişlik, savaş, salgın hastalık, kültürel ve dinî yapı, devlet politikaları. Gelişmiş ülkelerde doğum ve ölüm düşük, nüfus artışı yavaştır. Gelişmekte olan ülkelerde ölüm düştükçe nüfus hızlı artar.

Dünya nüfusunun artışında üç sıçrama dönemi vardır: Yaklaşık 1 milyon yıl önce aletlerin yapılması, yaklaşık 10 bin yıl önce tarım devrimi ve yerleşik hayat, Sanayi Devrimi ile tıptaki gelişmeler. Dünya nüfusu 1800’lerin başında 1 milyara, 1927’de 2 milyara ulaşmıştır. Hızlı nüfuslanma 1950’den sonra daha çok gelişmekte olan ülkelerde yaşanmıştır. Birleşmiş Milletler tahminlerine göre 2100’de dünya nüfusu 9 ile 13 milyar arasında olacaktır.

Nüfus artışını incele

Her bir milyarlık artışın kaç yılda gerçekleştiğine bak.

2. Nüfus yoğunluğu

Genel nüfus yoğunluğu = Nüfus / Yüzölçümü (kişi/km²).

Örnek. Yüzölçümü 780 000 km² olan ve nüfusu 78 milyon olan bir ülkede yoğunluk $\dfrac{78\,000\,000}{780\,000} = 100\ \text{kişi/km}^2$’dir.

Tarım nüfus yoğunluğu, tarım yapılan alanın km²’sine düşen çiftçi sayısıdır. Fizyolojik yoğunluk, işlenebilir toprağa düşen nüfustur.

Nüfusun dağılışını etkileyen etmenler:

• Doğal etmenler: İklim (ılıman iklimler), yer şekilleri (ovalar), yükselti ve eğim, su kaynakları, toprak verimliliği, bitki örtüsü, kıyılar, doğa kökenli afetler. Dağlık, çöl ve çok soğuk yerlerde nüfus seyrektir.
• Beşeri etmenler: Ekonomik faaliyetler (tarım, sanayi, madencilik, turizm, ticaret), ulaşım, tarihî ve dinî nedenler, siyasi nedenler ve nüfus politikaları, iş imkânları, savaşlar, göçler.

Dünya’da nüfus kıyılarda, nehir ovalarında, sanayi bölgelerinde yoğundur. Dünya nüfusunun büyük kısmı Asya’da yaşar.

3. Nüfus piramitleri

Yaş ve cinsiyete göre nüfus dağılımını gösteren grafiklerdir. Soldan erkek, sağdan kadın nüfus gösterilir. Yaş grupları genellikle genç (0-14), yetişkin (15-64) ve yaşlı (65 ve üstü) olarak ayrılır.

Demografik dönüşüm modeli, bir ülkenin doğum ve ölüm oranlarına göre beş aşamadan hangisinde olduğunu gösterir. Model İngiltere, Fransa ve Almanya’nın nüfuslanma sürecinden çıkarılmıştır ve göçü dikkate almaz. Günümüzde 1. aşamada ülke yoktur, gelişmekte olan ülkelerde 2. ya da 3. aşama özellikleri görülür.

Yaşlı nüfus fazlalığının sorunları: Çalışan nüfusun azalması, sağlık ve emekli harcamalarının artması. Genç nüfusun getirdiği: Eğitim ve iş ihtiyacı fakat aynı zamanda gelecekte işgücü fırsatı.

Bağımlı nüfus: Çalışmayan nüfus (0-14 ve 65+). Çalışan nüfusa oranı bağımlılık oranıdır. Çalışma çağındaki nüfus oranının bağımlı nüfustan yüksek olduğu döneme demografik fırsat penceresi denir.

Demografik dönüşümü incele

Aşamaları seçip doğum ve ölüm oranlarının, nüfus artışının ve piramidin nasıl değiştiğini izle.

4. Göç

Göç, insanların bir yerden başka bir yere yerleşmek amacıyla gitmesidir.

Göç türleri:

• İç göç: Ülke içinde. Dış göç: Ülkeler arası.
• Gönüllü göç: İş, eğitim, daha iyi yaşam için. Zorunlu göç: Savaş, doğal afet, iklim değişikliği, baskı nedeniyle (mübadele, sığınmacılar).
• Geçici göç: Belli bir süre. Kalıcı göç: Yerleşmek için.
• Mevsimlik göç: Tarım işçisi, yaylacılık.
• Beyin göçü: Eğitimli ve nitelikli insanların daha iyi imkân için başka ülkeye gitmesi.

Göçün nedenleri:

• İtici faktörler: Yaşadığı yerde işsizlik, savaş, doğal afet, yoksulluk.
• Çekici faktörler: Gidilen yerde iş, eğitim, sağlık hizmetleri, güvenlik.
• Engeller: Mesafe, ulaşım olanakları, politikalar, hukuki durum.
• Kişisel özellikler: Göç edenin dili, dini, mesleği, eğitim durumu.

Göçün sonuçları:

• Göç veren yerde: Nüfus azalır, genç ve çalışan nüfus kaybı, köylerde yaşlanma, tarım alanlarının işlenememesi.
• Göç alan yerde: Nüfus artar, çarpık kentleşme, gecekondu, altyapı yetersizliği, işsizlik, trafik, çevre sorunları, kültürel çeşitlilik ve işgücü artışı.

5. Türkiye’nin nüfus özellikleri

• Nüfus genç ve dinamiktir, ancak son yıllarda doğum hızı düşmekte, yaşlı nüfus oranı artmaktadır.
• Nüfus eşit dağılmamıştır. Marmara, Ege kıyıları, Çukurova ve büyük şehirler yoğun, Doğu ve Güneydoğu’nun yüksek yerleri seyrektir.
• Kentsel nüfus oranı yüksek ve artmaktadır. 1950’den sonra makineleşme ile kırdan kente göç hızlanmıştır.
• İç göç yönü: Doğu ve Orta Karadeniz’den batıya (İstanbul, İzmir, Ankara, Bursa, Kocaeli).
• Dış göç: 1960’lardan itibaren Avrupa’ya (özellikle Almanya) işçi göçü.
• Zorunlu göçler: 1923 Türk-Yunan nüfus mübadelesi (Lozan Barış Antlaşması), 1989’da Bulgaristan’dan göç ve son yıllarda sığınmacılar.
• TÜİK 2025 verileri: Nüfus 86 092 168, ortanca yaş 34,9, kaba doğum hızı ‰10,6, kaba ölüm hızı ‰6, nüfus artış hızı ‰5, toplam doğurganlık hızı 1,62.

Nüfus politikası, devletlerin nüfusun yapısı, dağılışı, niteliği ve niceliğine yönelik karar ve uygulamalarıdır. Başlıca türleri:

• Nüfus artış hızını azaltma: Doğum oranı yüksek ülkeler (Hindistan, Pakistan, Afganistan) uygular. Çin uzun yıllar “tek çocuk” politikasını uygulamıştır.
• Nüfus artış hızını artırma: Yaşlı nüfusu fazla ülkeler (Almanya, Japonya, İsveç) iş gücü açığını önlemek için uygular.
• Dağılışı düzenleme: Nüfusun ülke içinde dengeli dağılması hedeflenir (Kanada, Endonezya, Avustralya, Norveç, Çin, Hindistan).
• Demografik yapıyı iyileştirme: Eğitim, sağlık ve istihdam düzeyi yükseltilir.
• Göç politikası: İş gücü ihtiyacı olan ülkeler göç alır (Almanya, Katar, ABD, Kanada, Avustralya).

• Ölüm hızı düşüyor, doğum hızı yüksek kalıyorNüfus hızla artar.
• Kırsal alanda iş imkânı azalıyorKırdan kente göç artar.
• Kentlere hızlı göç oluyorÇarpık kentleşme ve altyapı sorunları artar.
• Doğum oranı düşük, ortalama ömür uzunYaşlı nüfus artar.

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.