İç ve Dış Kuvvetler

Bu konuda ne öğreneceksin

Dağlar nasıl oluşur, nehirler vadileri nasıl oyar, bir volkan neden patlar, bir deprem neden olur, mağaralarda sarkıtlar nasıl oluşur? Yeryüzü şekilleri iki zıt güç tarafından sürekli yeniden biçimlendirilir: İç kuvvetler (yerin içinden gelen, yeryüzünü yükselten, kıran, kıvıran) ve dış kuvvetler (güneş enerjisiyle çalışan, yeryüzünü aşındıran ve biriktiren). Bu konuda levha hareketlerini, dağ oluşumunu, volkan ve depremi, akarsu, buzul, rüzgâr, kıyı ve karst şekillerini öğreneceksin.

1. İç kuvvetler

İç kuvvetlerin kaynağı yerin içindeki ısıdır. Bu kuvvetler yeryüzünü kabartır, kırar, kıvırır, yani yer şekilleri oluşturur.

Levha hareketleri

Yerkabuğu, levha adı verilen büyük parçalara bölünmüştür. Levhalar, mantodaki konveksiyon akıntılarının etkisiyle mantonun üstünde çok yavaş (yılda birkaç cm) hareket eder. Kıtaların kayması kuramını 1915’te Alfred Wegener ortaya atmıştır. Levha tektoniği kuramı ise 1960’tan sonra okyanus tabanlarındaki yayılma araştırmalarıyla geliştirilmiştir. Kurama göre kıtalar eskiden Pangea adlı tek bir süper kıtaydı.

• Yakınsak (çarpışan) sınır: Levhalar birbirine yaklaşır. Biri diğerinin altına dalar (dalma-batma) ya da çarpışarak kıvrım dağlarını (Alpler, Himalayalar, Toroslar) oluşturur. Depremler ve volkanlar görülür.
• Iraksak (ayrılan) sınır: Levhalar birbirinden uzaklaşır. Araya yeni kabuk yükselir. Okyanus ortası sırtları, Doğu Afrika yarılma vadisi.
• Yanal (sıyrılan) sınır: Levhalar birbirinin yanından kayar. Fay oluşur, deprem görülür. Kuzey Anadolu Fay Hattı, San Andreas Fayı.

Dağ oluşumu (orojenez)

• Kıvrım dağları: Yanal sıkışma ile tortulların kıvrılmasıyla oluşur. Genç dağlardır. Alp-Himalaya dağ kuşağı (Pireneler, Alpler, Toroslar, Kafkaslar, Himalayalar).
• Kırık (blok) dağları: Kabuğun kırılıp bir kısmının yükselmesi (horst), bir kısmının çökmesi (graben) ile oluşur. Batı Anadolu’da horst dağları Bozdağlar, Aydın ve Menteşe dağları, graben ovaları Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes’tir.
• Yaşlı dağlar: 250 ile 400 milyon yıl önce oluşan Appalaş, İskandinav ve Ural dağları aşınarak alçalmıştır.
• Epirojenez: Karaların yavaş yükselmesi ya da alçalması. Teraslar, kıyı değişiklikleri.

Volkanizma

Magma, yer yüzüne çıkınca lav, kül ve gaz olarak püskürür. Volkanların çoğu levha sınırlarında, özellikle Pasifik çevresindeki ateş çemberinde görülür. Hawaii gibi levha sınırı olmayan sıcak noktalarda da volkanizma olur.

• Tabakalı (konik) volkan: Fuji, Etna, Vezüv, Erciyes, Ağrı.
• Kalkan volkan: Hawaii.
• Tüf konisi: Piroklastik malzemenin yığılmasıyla oluşan küçük koni (Kula, Divlit).
• Çizgisel (fisür) püskürme: Çatlaklardan çıkan akışkan lavlar geniş lav platoları oluşturur.
• Derinlik volkanizması: Magma yeryüzüne çıkamadan kabuk içinde katılaşır (sill, dayk, batolit, lakolit).
• Kaldera: Püskürmeden sonra tepenin çökmesiyle oluşan çukur. Nemrut Krater Gölü.
• Sonuçlar: Verimli volkanik toprak, jeotermal enerji, kaplıca ve sıcak su, ama can ve mal kaybı riski.

Deprem

Yer kabuğunda biriken enerjinin ani olarak serbest kalmasıyla yer sarsılmasıdır.

• Odak (iç merkez, hiposantr): Depremin yerin içinde başladığı yer.
• Yüzey merkezi (dış merkez, episantr): Odağın yeryüzündeki dik izdüşümü, hasarın en fazla olduğu yer.
• Büyüklük (magnitüd): Açığa çıkan enerjidir. Richter ya da moment ölçeğiyle ölçülür. Şiddet: Depremin yeryüzünde yarattığı etkidir, Mercalli ölçeğiyle belirlenir. Bir depremin büyüklüğü tektir, şiddeti yerden yere değişir.
• Sismograf depremleri kaydeder. Depremler normal, ters ve doğrultu atımlı faylarda olur. Deniz tabanındaki depremler tsunami denilen dev dalgalar oluşturabilir.

2. Türkiye ve levhalar

Türkiye, Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde yer alır. Avrasya, Afrika ve Arap levhaları arasında sıkışan Anadolu levhası vardır. Bu sıkışmayla Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar yükselmiş, levha yılda yaklaşık 2 ile 3 cm batıya kaymıştır.

• Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF): Anadolu ile Avrasya levhalarını ayıran, Marmara’dan Doğu Anadolu’ya uzanan en önemli fay. Boyunca Adapazarı, Bolu, Düzce, Erzincan ve Iğdır gibi graben ovaları vardır. 17 Ağustos 1999 İzmit (Kocaeli) depremi bu fay üzerinde gerçekleşmiştir.
• Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF): Karlıova’dan Hatay’a uzanır, Anadolu levhasını Arap ve Afrika levhalarından ayırır. Amik, Kahramanmaraş, Elâzığ ve Muş ovaları bu fay boyunca çöküntü alanlarıdır. Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri bu fay sistemi ile ilgilidir.
• Batı Anadolu fay zonları: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes grabenleri. Ege’de deprem sık görülür.
• Türkiye’de volkanlar (Ağrı, Tendürek, Süphan, Nemrut, Erciyes, Karadağ, Hasan, Melendiz, Kula) ve jeotermal alanlar vardır. Sıcak su kaynaklarının büyük kısmı üç ana fay sisteminin bulunduğu bölgelerdedir.

3. Dış kuvvetler

Dış kuvvetlerin enerjisi Güneş’ten gelir. Yeryüzü şekillerini aşındırır, taşır, biriktirir. Genel olarak yer şekillerini düzleştirme eğilimindedir.

Aşamalar:

1. Ayrışma (çözülme): Kayaçların yerinde parçalanması. Fiziksel (sıcaklık farkı, donma, tuz çatlaması, kavlama), kimyasal (suyla çözünme) ya da biyolojik (bitki kökü, humus asidi). Fiziksel ayrışma kurak ve soğuk, kimyasal çözünme sıcak ve nemli yerlerde etkilidir.
2. Aşınma: Bir kuvvetin (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga) kayaçları oyması.
3. Taşınma: Aşınan malzemenin başka yere götürülmesi.
4. Birikme: Taşınma gücü azalınca malzemenin bırakılması.

Akarsu şekilleri

• Aşındırma: V biçimli vadiler, kanyonlar, boğazlar, şelaleler.
• Birikme: Delta (akarsuyun denize ya da göle döküldüğü yerde birikinti), alüvyal ova, birikinti konisi, taraça (eski vadi tabanının yükselmiş basamağı), menderes (kıvrımlı yatak). Kızılırmak ve Büyük Menderes deltaları.

Buzul şekilleri

• Sirk (buzul oyuğu), U biçimli vadi, fiyort (buzul vadisine denizin dolması), buzul gölleri. Birikme şekilleri moren (buzulun bıraktığı yığın), sandur ve drumlin’dir.
• Türkiye’de buzul izleri Ağrı, Süphan, Tendürek, Bingöl, Kaçkar, Uludağ ve birçok Toros dağında görülür. Son buzul çağında kalıcı kar sınırı 3500 m civarından 2200 m civarına inmiştir.

Rüzgâr şekilleri

• Aşındırma: Süpürme (deflasyon) ve yüzey aşındırması (abrazyon). Çöl kaldırımı, mantar kaya, yardang.
• Birikme: Kumul (kum tepesi), lös (ince tozların birikmesi). Çöl ve yarı kurak yerlerde, kıyılarda görülür.

Kıyı şekilleri (dalga aşındırma)

• Falez (yalıyar): Dalgaların oyduğu dik kıyı.
• Kum seti, lagün (kıyı gölü), tombolo (kumsalla bağlanan ada): Birikme şekilleri.

Karstik şekiller

Kalker gibi suda çözünen kayaçlarda suyun çözmesiyle oluşur. Türkiye’de Toros Dağları ve Göller Yöresi karstik bakımdan zengindir.

• Lapya, dolin (koyak), uvala, polye (karstik ova), düden, kör vadi, mağara, obruk (mağara tavanının çökmesiyle oluşan çukur), traverten.
• Sarkıt (stalaktit): Tavandan sarkar. Dikit (stalagmit): Tabandan yükselir. İkisi birleşince sütun olur.

Kütle hareketleri

Eğimli yamaçlarda malzemenin yerçekimiyle aşağı kayması. Heyelan, çığ, toprak kayması.

• İki levha birbirine yaklaşıyorDalma-batma ya da çarpışma, kıvrım dağları ve depremler oluşur.
• Yanal sınırda levhalar sürtünüyorFay oluşur, deprem olur.
• Akarsu denize ulaşıp hızı azalıyorTaşıdığı malzemeyi bırakır, delta oluşur.
• Kalker bölgesinde su çözücü etki yapıyorKarstik şekiller (dolin, mağara) oluşur.

4. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.