Harita Bilgisi

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir yolu bulmak, bir şehri planlamak, bir barajın nereye yapılacağına karar vermek için haritaya bakılır. Harita yeryüzünün küçültülmüş ve düzlem üzerindeki gösterimidir. Bu konuda haritaların temel öğelerini, ölçek hesabını, harita türlerini, izohips (eş yükselti) eğrilerini, yamaç eğimini ve haritaların çarpılmasına yol açan projeksiyonları öğreneceksin.

1. Harita ve temel öğeleri

Harita: Yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün belli bir ölçekle küçültülerek, kuşbakışı görünümde düzleme çizilmiş hâlidir.

Haritada bulunması gereken öğeler:

• Başlık: Haritanın neyi gösterdiği.
• Ölçek: Küçültme oranı.
• Yön oku: Haritanın yönü. Yön oku yoksa kuzey haritanın üst kenarıdır.
• Lejant (işaret anahtarı): Haritada kullanılan renk ve simgelerin açıklaması.
• Koordinat ağı: Enlem ve boylam çizgileri.
• Kaynak ve yapım tarihi.

2. Ölçek

Ölçek, harita üzerindeki uzaklığın gerçek uzaklığa oranıdır. İki türü vardır:

• Kesir ölçek: $\dfrac{1}{100\,000}$ gibi. Pay her zaman 1, birim santimetredir. Haritada 1 cm, gerçekte 100 000 cm (1 km) demektir.
• Çizgi ölçek: Haritaya çizilmiş cetvel. Üzerinde kaç km olduğu yazılır. Harita büyütülüp küçültülse de doğru kalır.

Hesap: Gerçek uzaklık = harita üzerindeki uzaklık $\times$ ölçeğin paydası. Sonucu cm’den km’ye çevirmek için 100 000’e bölünür.

Örnek. Ölçeği $\dfrac{1}{250\,000}$ olan bir haritada iki kent arası 8 cm ise gerçek uzaklık $8 \cdot 250\,000 = 2\,000\,000\ \text{cm} = 20\ \text{km}$.

Büyük ve küçük ölçek:

• Büyük ölçekli harita ($\dfrac{1}{1\,000}$, $\dfrac{1}{25\,000}$): Küçük alan, çok ayrıntı gösterir. Kent planı, mahalle haritası.
• Küçük ölçekli harita ($\dfrac{1}{5\,000\,000}$): Büyük alan, az ayrıntı gösterir. Dünya ve ülke haritası.
• Paydası küçük olan ölçek (kesir olarak daha büyük) büyük ölçektir. Ölçek büyüdükçe ayrıntı artar, gösterilen alan küçülür.

3. Harita türleri

Haritalar kullanım amacına göre genel (fiziki, siyasi, topoğrafya) ve tematik (jeoloji, iklim, toprak, bitki örtüsü, nüfus, ulaşım, turizm, ekonomi gibi tek bir konuyu gösteren) haritalar olarak ikiye ayrılır.

Tematik haritalar şu gösterim yöntemleriyle çizilir:

• Korokromatik: Renk ya da desenlerle yalnızca alansal dağılışı gösterir, miktar belirtmez (iklim türleri, toprak türleri).
• Koroplet: Miktarı ya da yoğunluğu renk tonlarıyla gösterir (nüfus yoğunluğu).
• İzoplet ve izometrik: Eşit değerli noktaları çizgiyle birleştirir. İzohips (eş yükselti), izobat (eş derinlik), izoterm (eş sıcaklık), izobar (eş basınç) ve izoseist (eş sismik) izometrik hatlardır.
• Noktalama: Her nokta belli bir miktarı temsil eder ve dağılışı gösterir.
• Oransal sembol: Değere göre boyutu değişen semboller kullanılır, en yaygını dairedir.
• Akış haritası: Göç, ticaret gibi hareketlerin yönünü ve miktarını gösterir.

4. Yükselti gösterimi ve izohips eğrileri

Yer şekilleri ve yükselti haritada üç yöntemle gösterilir: renklendirme (yükselti arttıkça yeşilden koyu kahverengiye, derinlik arttıkça açık maviden koyu maviye), izohips ve kabartma (üç boyutlu maket).

İzohips, deniz seviyesinden aynı yükseklikteki noktaları birleştiren eğrilerdir. Topografya haritalarında kullanılır.

Kurallar:

• İzohips eğrileri birbirini kesmez ve birleşmez. Yalnızca falez ve şelale gibi dik yapılarda üst üste çizilebilir.
• Komşu iki izohips arasındaki yükselti farkı haritanın tamamında aynıdır. 0 m izohipsi kıyı çizgisidir.
• Eğriler sık ise eğim fazla (dik yamaç), seyrek ise eğim azdır.
• Kapalı halkalar: İçe doğru yükselti artıyorsa tepe, azalıyorsa çukur (çukur izohipsleri dışa doğru tırtıklı çizilir).
• Vadi: İzohipsler yüksek kotlara doğru V şeklinde kıvrılır. V’nin ucu yükseltiye doğru bakar. Akarsu bu V’nin içinde akar.
• Sırt: İzohipsler alçak kotlara doğru V ya da U biçiminde bükülür.
• Boyun: İki tepe arasındaki alçak geçit.
• Akarsu yönü: Vadinin V’si yüksek yere bakar, akarsu alçak kota doğru akar.

Eğim hesabı:

$\text{Eğim} (\%) = \dfrac{\text{Yükselti farkı}}{\text{Yatay uzaklık}} \cdot 100$

Yükselti farkı ve yatay uzaklık aynı birimde (metre) olmalıdır.

Örnek. Yatay uzaklığı 2 km olan A ve B noktaları arasında yükselti farkı 100 m ise eğim $\dfrac{100}{2000} \cdot 100 = \%5$’tir.

Profil: Haritada belirlenen iki nokta arasında ya da bir hat (akarsu, yol) boyunca yer şekillerinin yandan görünüşünü, eğim ve yükselti değerlerini gösteren grafiktir. Yol güzergâhı seçiminde ve eğim analizinde kullanılır.

5. Projeksiyon

Yeryüzü küre biçimindedir, harita ise düzlemdir. Küreyi düzlem üzerine çizerken çarpılma kaçınılmazdır. Bu çarpılmayı azaltmak için projeksiyon yöntemleri geliştirilmiştir.

Hiçbir projeksiyon bütün özellikleri (alan, yön, uzaklık, şekil) aynı anda doğru gösteremez. Haritanın amacına göre uygun projeksiyon seçilir. Küre (glob) yeryüzünü çarpıtmadan gösterir.

• Haritanın ölçeği büyüyorGösterilen alan küçülür, ayrıntı artar.
• İzohipsler sıklaşıyorEğim artar, yamaç diktir.
• Kürenin yüzeyi düzleme çiziliyorAlan, şekil ya da uzaklıkta çarpılma olur.
• Haritada yön oku yokKuzey haritanın üst kenarıdır.

Ölçeği dene

Ölçeği ve haritadaki uzaklığı değiştirip gerçek uzaklığı hesapla.

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.