Coğrafi Konum

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir yerin adresini anlatırken “Ankara’da” demek yetmez. Dünya üzerinde bir noktayı kesin olarak göstermek için enlem ve boylam gerekir. Aynı zamanda bir yerin kıtalara, denizlere ve komşulara göre nerede olduğu, o yerin önemini belirler. Bu konuda mutlak (matematik) konumu, göreceli (özel) konumu, yerel saat hesabını ve Türkiye’nin coğrafi konumunu öğreneceksin.

1. Mutlak (matematik) konum

Bir yerin enlem ve boylam değerleriyle tanımlanan, hiçbir zaman değişmeyen konumudur.

Paralel ve enlem

• Paraleller: Ekvatora paralel, doğu-batı doğrultusunda çizilen hayali çemberlerdir. Boyları kutuplara gidildikçe kısalır, kutupta nokta olur.
• Ekvator: 0° paralel, en uzun paralel. Dünya’yı Kuzey ve Güney Yarım Küre’ye ayırır.
• Enlem: Bir noktanın ekvatora olan açısal uzaklığıdır. Değeri 0° ile 90° arasındadır (kuzey ve güney). Kutuplar 90°’dir.
• Her enlem derecesi arası yaklaşık 111 km’dir. Bu uzaklık yeryüzünün her yerinde hemen hemen aynıdır.

Meridyen ve boylam

• Meridyenler: Kutupları birleştiren, kuzey-güney doğrultusunda çizilen yarım çemberlerdir. Boyları birbirine eşittir.
• Başlangıç meridyeni: Greenwich (0°). Dünya’yı Doğu ve Batı yarım küreye ayırır.
• Boylam: Bir noktanın başlangıç meridyenine olan açısal uzaklığıdır. Değeri 0° ile 180° arasında olup doğu ya da batı olarak belirtilir.
• Boylam derecelerinin arasındaki uzaklık ekvatorda en fazla (111 km), kutuplara doğru azalır, kutuplarda sıfır olur.

Enlem ve boylam derece (°), dakika (′) ve saniye (″) olarak ifade edilir. Örneğin Çanakkale Şehitler Abidesi, 40° 03′ 00″ kuzey enlemi ile 26° 13′ 08″ doğu boylamının kesiştiği noktadadır.

Özel paraleller

Yön bulma

Paralellerde kuzey-güney, meridyenlerde doğu-batı yönü bulunur. İki yer arasında, enlemi büyük olan (kuzey yarım kürede) kuzeyde, boylamı büyük olan (doğu yarım kürede) doğudadır.

2. Yerel saat

Güneş, bir meridyen üzerine tam tepeye geldiğinde o meridyenin öğle vaktidir (12.00). Dünya batıdan doğuya döndüğü için Güneş doğudaki yerlere önce doğar. Dolayısıyla:

• Doğuya gidildikçe saat ileri, batıya gidildikçe saat geri alınır.
• 1° = 4 dakika, 15° = 1 saat. Dünya 24 saatte 360° döner, $360 \div 24 = 15$.

Örnek. Greenwich’te saat 12.00 iken 45° D meridyeninde saat $45 \div 15 = 3$ saat ileri, 15.00’tir. 30° B meridyeninde ise $30 \div 15 = 2$ saat geri, 10.00’dur.

Boylam farkıyla hesap: İki yer arasındaki boylam farkı bulunur. Aynı yarım kürede ise çıkarma, farklı yarım kürede ise toplama yapılır. Fark 15’e bölünerek saat bulunur.

Ortak (ulusal) saat: Ülke içinde farklı yerel saatler kullanmak sorun olacağı için ülkeler bir meridyenin saatini ortak saat olarak kabul eder. Türkiye’de 45° D meridyeninin yerel saati kullanılır (UTC+3). Sıfır meridyeninin saatine göre 3 saat ilerde olur. Dünya 15°’lik 24 saat dilimine ayrılır. Doğu yarım kürede dilimler +1, +2, +3 ..., batı yarım kürede -1, -2, -3 ... şeklinde numaralanır. Türkiye +3. saat diliminde yer alır.

Tarih değiştirme çizgisi (180° meridyeni): Çizginin batısında tarih bir gün ileri, doğusunda bir gün geridir. Doğuya giderken bu çizgiyi geçince bir gün geri, batıya giderken bir gün ileri alınır. Çizgi, zaman karışıklığını önlemek için siyasi sınırlara uyularak yer yer zikzak çizilmiştir.

3. Göreceli (özel) konum

Bir yerin çevresindeki diğer yerlere göre konumudur. Zamanla değişebilir. Şunlara göre belirlenir:

• Karalar, denizler, yarımadalar, boğazlar.
• Ticaret yolları ve geçitler.
• Komşu ülkeler, siyasi ve ekonomik ilişkiler.
• Doğal kaynaklara ve enerji yollarına yakınlık.

Bir yerin özel konumu, jeopolitik (siyasi ve stratejik) önemi ile ilişkilidir.

4. Türkiye’nin coğrafi konumu

Matematik konum: 36° ile 42° kuzey enlemleri, 26° ile 45° doğu boylamları arasındadır. Kuzey Yarım Küre’de ve Doğu Yarım Küre’dedir. Orta kuşakta yer alır.

• Kuzey-güney arası $42 - 36 = 6$ enlem derecesidir. Uzaklık $6 \cdot 111 = 666\ \text{km}$.
• Doğu-batı arası $45 - 26 = 19$ boylam derecesidir. Bu yüzden en doğu ile en batı arasında yerel saat farkı $19 \cdot 4 = 76$ dakikadır. Doğudaki Iğdır’da güneş batıdaki Edirne’ye göre yaklaşık 76 dakika önce doğar.
• Yüzölçümü 780 043 km²’dir. Eski kaynaklarda 783 562 km² yazılabilir.

Matematik konumun sonuçları:

• Dört mevsim yaşanır, mevsim farkları belirgindir.
• Güneş ışınları yıl boyunca eğik gelir, hiçbir zaman dik gelmez (dönencelerin kuzeyinde).
• Sıcaklık farkları ve yağış çeşitliliği görülür.
• Ülke içinde yerel saat farkı olsa da ortak saat kullanılır.
• Yılın dört mevsimi tarım ürünü çeşitliliğine yol açar.

Özel konumun sonuçları:

• Üç kıtanın (Asya, Avrupa, Afrika) birleştiği noktada, Asya ile Avrupa arasında köprüdür.
• Akdeniz, Karadeniz ve Ege denizleriyle çevrilidir. İstanbul ve Çanakkale Boğazları deniz ticaretinde stratejik önemi nedeniyle büyük önemlidir.
• Tarihî İpek Yolu ve enerji koridoru üzerindedir. Orta Doğu ve Hazar bölgesinin enerji kaynaklarının Avrupa’ya ulaşmasında geçiş ülkesidir (Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı).
• Yarımada özelliği (üç tarafı denizle çevrili) ticareti ve turizmi destekler.
• Kara sınırı komşuları: Batıda Yunanistan ve Bulgaristan, doğuda Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan) ve İran, güneyde Irak ve Suriye.
• Deniz sınırı komşuları: Karadeniz’de Bulgaristan, Romanya, Ukrayna, Rusya ve Gürcistan, Ege Denizi’nde Yunanistan, Akdeniz’de KKTC, Libya, Mısır, Filistin, İsrail, Lübnan ve Suriye.
• Mavi Vatan Türkiye’nin deniz yetki alanlarını, Gök Vatan kara ve deniz yetki alanlarının üzerindeki hava sahasını ifade eder.
• Önemli ve jeopolitik değeri yüksek bir ülke olması, siyasi ve ekonomik ilişkilerde etkisini artırır.

• Doğuya gidiliyorYerel saat ileri alınır (15° = 1 saat).
• Türkiye 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındaOrta kuşakta yer alır, dört mevsim yaşanır.
• Türkiye üç kıtanın kavşağındaTarih boyunca ticaret yolları ve boğazlar önem kazanmıştır.
• Boylam farkı 19°En doğu ile en batı arasında 76 dakika yerel saat farkı vardır.

Enlem, boylam ve yerel saati dene

Haritadan bir nokta seç ve boylama göre yerel saatin nasıl değiştiğine bak.

5. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.