Yolumnet

TYT · Coğrafya

Dünya'nın Şekli ve Hareketleri

Yaklaşık 18 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-11-13

Bu konuda ne öğreneceksin

Gece ile gündüzün art arda gelmesi, yaz ile kışın değişmesi, uçakla batıya giderken saatin geri alınması, hava durumunda rüzgârların hep aynı yöne sapması. Bunların hepsi Dünya’nın şekli ve hareketleriyle ilgilidir. Bu konuda Dünya’nın şeklini, günlük (dönüş) hareketini, yıllık (dolanma) hareketini, bunların sonuçlarını ve mevsimlerin oluşumunu öğreneceksin.

Hedefler

  1. Dünya’nın şeklini ve bu şeklin kanıtlarını açıklamak.
  2. Dönüş ve dolanma hareketlerini ve sonuçlarını ayırt etmek.
  3. Mevsimlerin nasıl oluştuğunu, eksen eğikliğinin rolünü söylemek.
  4. Dönenceleri, kutup dairelerini ve gün dönümlerini yorumlamak.
  5. Güneş ışınlarının dik geldiği yerleri tarihlere göre belirlemek.
Dünya'nın Şekli ve Hareketleri · tonguç AKADEMİ
Dünya'nın Şekli ve Hareketleri · tonguç AKADEMİ

1. Dünya’nın şekli

Dünya tam bir küre değildir. Kutuplardan basık, ekvatordan şişkin bir şekle sahiptir. Bu şekle geoit denir. Basıklığın nedeni dönme hareketidir.

Şeklinin küresel olduğuna dair kanıtlar:

  • Ay tutulmasında Ay üzerindeki Dünya gölgesi yuvarlaktır.
  • Gemiler ufukta kıç tarafı önce, ana gövdesi sonradan kaybolur.
  • Yüksekten bakıldıkça ufuk çizgisi genişler.
  • Dünya’nın etrafını dolaşmak mümkündür.
  • Uydu ve uzay fotoğrafları.
  • Farklı enlemlerde gökyüzünde farklı yıldızlar görülür.

Şeklin sonuçları:

  • Güneş ışınları yeryüzüne farklı açılarla gelir. Ekvatora dik, kutuplara eğik. Bu yüzden ısınma farklıdır.
  • Her yerde aynı anda gün doğumu ve batımı gerçekleşmez, yerel saat farkları oluşur.
  • Kutuplarda sıcaklık düşük, ekvatorda yüksektir.
  • Ekvatordan kutuplara gidildikçe yer çekimi artar. Kutuplarda ağırlık ekvatordakinden biraz daha fazladır.

2. Dönüş (günlük) hareketi

Dünya, kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner. Bir tam dönüşü yaklaşık 24 saatte (23 saat 56 dakika) tamamlar. Ekvatordaki çizgisel hız en büyüktür (yaklaşık saatte 1670 km), kutuplarda sıfırdır. Açısal hız her yerde aynıdır (saatte 15°).

Sonuçları:

  • Gece ve gündüz birbirini izler.
  • Yerel saat farkları doğar. Doğuya gidildikçe saat ilerler, batıya gidildikçe geri kalır. 1 boylam = 4 dakika, 15 boylam = 1 saat.
  • Coriolis kuvveti (sapma): Hareket halindeki cisimler Kuzey Yarım Küre’de sağa, Güney Yarım Küre’de sola sapar. Rüzgârlar ve okyanus akıntıları bu yüzden sapar. Ekvatorda sapma yoktur.
  • Günlük sıcaklık değişimi (gün içinde ısınma, gece soğuma).
  • Dünya’nın basık şekli (ekvatordan şişkin).

3. Yıllık (dolanma) hareketi

Dünya, Güneş etrafında eliptik bir yörüngede, batıdan doğuya doğru dolanır. Bir turu 365 gün 6 saatte tamamlar. Her dört yılda biri birikir ve Şubat 29 gün olur (artık yıl). Eksen eğikliği 23°27′’dir. Dünya’nın ekseni yörünge düzlemine eğiktir ve dolanma sırasında aynı yöne bakmaya devam eder.

Dünya’nın dört konumu. Eksen eğikliği her konumda aynı yönde kalır ve kuzey yarım küre yaz gündönümünde Güneş’e doğru eğiktir
Dünya’nın yörüngesi ve mevsimler · İzlek

Sonuçları:

  • Mevsimlerin oluşması
  • Gece-gündüz sürelerinin yıl boyunca değişmesi
  • Güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısının değişmesi
  • Yıllık sıcaklık farkları, iklim kuşaklarının oluşumu
  • Dönenceler ve kutup dairelerinin ortaya çıkması
  • Bitki örtüsü, tarım takvimi ve hayvan göçleri.

Mevsimleri oluşturan etken: Dünya’nın ekseninin eğik olması ve Güneş çevresinde dolanmasıdır. Yörüngenin eliptik olması mevsimlerin nedeni değildir. Dünya, Güneş’e 3 Ocak’ta en yakın (günberi), 4 Temmuz’da en uzak (günöte) olur. Bu uzaklık farkı dolanma hızını ve yarım kürelerdeki mevsim sürelerini etkiler, sıcaklık üzerinde belirgin etkisi yoktur. Yine de Kuzey Yarım Küre’de Ocak kış, Temmuz yazdır.

4. Gün dönümleri, ekinokslar ve dönenceler

Tarih Güneş ışınları dik gelir Kuzey Yarım Küre’de Güney Yarım Küre’de
21 Mart Ekvator İlkbahar ekinoksu (gece = gündüz) Sonbahar ekinoksu
21 Haziran Yengeç Dönencesi (23°27′ K) Yaz gündönümü (en uzun gündüz) Kış gündönümü (en kısa gündüz)
23 Eylül Ekvator Sonbahar ekinoksu (gece = gündüz) İlkbahar ekinoksu
21 Aralık Oğlak Dönencesi (23°27′ G) Kış gündönümü (en kısa gündüz) Yaz gündönümü (en uzun gündüz)
  • Dönenceler (23°27′ K ve G): Güneş ışınlarının yılda bir kez dik geldiği en uzak enlemlerdir.
  • Kutup daireleri (66°33′ K ve G): Yaz gündönümünde gündüzün 24 saat sürdüğü (kutup gecesinin ve gündüzünün başladığı) enlemlerdir. Kutuplarda yılın yarısı gündüz, yarısı gecedir.
  • Güneş ışınları yalnızca iki dönence arasındaki bölgeye dik gelebilir. Bu bölgedeki her enlem ışınları yılda iki kez dik alır, dönencelerde ise yılda bir kez. Dönencelerin dışındaki yerlere (Türkiye gibi) ışınlar hiçbir zaman dik gelmez.
  • Ekvatorda gece ve gündüz yıl boyunca yaklaşık 12 saattir, mevsim farkı yoktur.
  • Matematik iklim kuşakları: İki dönence arası tropikal kuşak, dönenceler ile kutup daireleri arası orta kuşak, kutup daireleri ile kutuplar arası kutup kuşağı olarak adlandırılır.

5. Gece ve gündüz süresi

  • Kuzey Yarım Küre’de 21 Mart’tan 23 Eylül’e kadar gündüzler geceden uzun (yaz yarıyılı). 23 Eylül’den 21 Mart’a kadar geceler uzun (kış yarıyılı).
  • Yazın gündüz uzadıkça güneş ışınları daha dik, ısınma daha fazla olur.
  • Güney Yarım Küre’de mevsimler tersine yaşanır. Aralık’ta Avustralya’da yaz, Türkiye’de kış yaşanır.
  • Dünya kendi ekseni etrafında dönüyorGece ve gündüz oluşur, yerel saat farkı doğar.
  • Eksen 23°27′ eğik ve Dünya Güneş’i dolanıyorMevsimler oluşur.
  • Dünya kendi etrafında dönüyorRüzgâr ve akıntılar Kuzey Yarım Küre’de sağa sapar.
  • Dünya şekli geoitGüneş ışınları farklı açıyla gelir, sıcaklık farkları oluşur.

Mevsimleri dene

Tarihi değiştirip Kuzey Yarım Küre’nin Güneş’e göre durumuna bak.

6. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Şekil Geoit, kutuplardan basık
Dönüş 24 saat, batıdan doğuya, gece-gündüz, yerel saat, Coriolis
Dolanma 365 gün 6 saat, mevsimler
Eksen eğikliği 23°27′
21 Haziran Yengeç Dönencesi, kuzeyde yaz
21 Aralık Oğlak Dönencesi, kuzeyde kış
21 Mart ve 23 Eylül Ekvator, gece = gündüz
Dönenceler 23°27′ K ve G
Kutup daireleri 66°33′ K ve G

Mini test

Soru 1

21 Haziran tarihinde Güneş ışınlarının yeryüzüne dik geldiği yer ile bu tarihte Güney Yarım Küre’de yaşanan mevsim olayı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

  1. AYengeç Dönencesi, kış gündönümü
  2. BOğlak Dönencesi, yaz gündönümü
  3. CEkvator, ilkbahar ekinoksu
  4. DYengeç Dönencesi, yaz gündönümü
  5. EOğlak Dönencesi, kış gündönümü
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. 21 Haziran'da ışınlar Yengeç Dönencesi'ne (23°27' K) dik gelir.
  2. Kuzey Yarım Küre'de yaz gündönümü olduğu için Güney Yarım Küre'de kış gündönümüdür. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: Oğlak Dönencesi, yaz gündönümü 21 Aralık’taki duruma ait bilgi verilmiş / Ekvator, ilkbahar ekinoksu ekvatora ışınlar 21 Mart ve 23 Eylül’de dik gelir / Yengeç Dönencesi, yaz gündönümü bu durum Kuzey Yarım Küre için doğrudur / Oğlak Dönencesi, kış gündönümü ışınlar 21 Haziran’da Oğlak Dönencesi’ne dik gelmez.

Soru 2

Dünya’nın Ocak ayında Güneş’e en yakın konumda olmasına rağmen Kuzey Yarım Küre’de kış yaşanmasının asıl nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. AEksen eğikliği nedeniyle ışınların eğik gelmesi
  2. BDünya’nın dönüş hızının azalması
  3. CGüneş’in Ocak ayında daha az ışın yayması
  4. DDünya’nın şeklinin geoit olması
  5. EAy’ın Dünya’ya yaklaşması
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Mevsimler Güneş'e yakınlık ve uzaklıktan değil, eksen eğikliğinden doğar.
  2. Ocak ayında Kuzey Yarım Küre Güneş'ten uzağa eğiktir, ışınlar eğik gelir ve gündüzler kısadır. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: Dünya’nın dönüş hızının azalması dönüş hızı mevsimleri belirlemez / Güneş’in Ocak ayında daha az ışın yayması Güneş’in yaydığı enerji mevsimle değişmez / Dünya’nın şeklinin geoit olması şekil mevsim değişimini açıklamaz / Ay’ın Dünya’ya yaklaşması Ay mevsimleri belirlemez.

Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi Dünya’nın günlük hareketinin sonuçlarından biri değildir?

  1. AGece ile gündüzün oluşması
  2. BMevsimlerin oluşması
  3. CYerel saat farklarının doğması
  4. DRüzgârların ve akıntıların sapması
  5. EGünlük sıcaklık değişimi
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Mevsimler yıllık hareketin (dolanmanın) ve eksen eğikliğinin sonucudur.
  2. Diğer seçenekler dönüş hareketinin sonucudur. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: Gece ile gündüzün oluşması günlük hareketin sonucudur / Yerel saat farklarının doğması günlük hareketin sonucudur / Rüzgârların ve akıntıların sapması Coriolis, günlük hareketin sonucudur / Günlük sıcaklık değişimi gün içinde ısınma ve soğuma günlük hareketin sonucudur.

Soru 4

Dünya’nın dönüş hareketi nedeniyle iki yer arasındaki boylam farkı 75° ise bu iki yer arasındaki yerel saat farkı kaç saattir?

  1. A3
  2. B4
  3. C5
  4. D15
  5. E300
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. 15° boylam 1 saatlik yerel saat farkı oluşturur.
  2. 75÷15=575 \div 15 = 5 saat. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: 3 işlem hatasıyla iki eksik bulunmuş / 4 bir boylam derecesinin dakika karşılığı alınmış / 15 saatteki dönüş açısı (15°) alınmış / 300 dakika cinsinden bulunan değer saat sanılmış.

Kendini dene

Kendini dene

Dünya’nın dönüş hareketi ne kadar sürer?

Yaklaşık 24 saat.

Mevsimlerin oluşmasının asıl nedeni nedir?

Eksen eğikliği ve dolanma hareketi.

21 Haziran’da Güneş ışınları hangi enleme dik gelir?

Yengeç Dönencesi (23°27′ K).

Kuzey Yarım Küre’de yaz gündönümü hangi tarihtir?

21 Haziran.

Coriolis kuvveti Kuzey Yarım Küre’de hareketi hangi yöne saptırır?

Sağa.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Coğrafya dersinin diğer konuları