Atmosfer ve İklim

Bu konuda ne öğreneceksin

Sabah evden çıkarken şemsiye alıp almamayı, yazın nereye tatile gideceğini, bir bölgede hangi ürünün yetişeceğini belirleyen şey hava durumu ve iklimdir. Hava durumu kısa süreli, iklim ise uzun yıllara ait ortalama hava olaylarıdır. Bu konuda atmosferin yapısını, sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi iklim elemanlarını, iklim tiplerini ve Türkiye’nin iklimini öğreneceksin.

1. Atmosfer

Atmosfer, Dünya’yı saran gaz tabakasıdır. Dünya’nın çekim gücü onu tutar.

Bileşimi: Yaklaşık %78 azot, %21 oksijen, geri kalan %1 argon, karbondioksit, su buharı ve diğer gazlardır.

Önemi: Canlıların soluduğu havayı sağlar, Güneş’in zararlı ışınlarını (UV) süzer, sıcaklığı dengeler (sera etkisi), hava olaylarını oluşturur, meteorları yakar.

2. Sıcaklık

Sıcaklık, güneş enerjisinin yeryüzünü ısıtmasıyla oluşur. Dağılışını etkileyen etmenler:

• Enlem (Güneş ışınlarının geliş açısı): Ekvatordan kutuplara doğru sıcaklık azalır.
• Yükselti: Yükseldikçe sıcaklık düşer. Her 200 metrede yaklaşık 1°C azalır.
• Kara ve denizlerin dağılışı: Karalar çabuk ısınıp çabuk soğur, denizler geç ısınıp geç soğur. Kıyıda sıcaklık farkı az, iç kesimde fazladır (karasal etki).
• Okyanus akıntıları: Sıcak akıntı geçtiği kıyıyı ısıtır, soğuk akıntı soğutur.
• Bakı: Güneye bakan yamaçlar (Kuzey Yarım Küre’de) daha sıcaktır.
• Rüzgârlar: Ekvator yönünden esenler sıcaklığı artırır, kutup yönünden esenler düşürür.
• Nem: Nemli yerlerde sıcaklık farkları azdır. Nemin az olduğu çöllerde gündüz çok ısınılır, gece hızla soğunulur.
• Bitki örtüsü, bulutluluk, kar örtüsü ve güneşlenme süresi de etkilidir. Büyük kentler beton ve asfalt nedeniyle çevresinden sıcaktır (kentsel ısı adası).

İzoterm: Aynı sıcaklıktaki yerleri birleştiren eğridir. Yükselti etkisini ortadan kaldırmak için değerler deniz seviyesine indirgenir (indirgenmiş izoterm haritası).

Sıcaklık kuşakları: Yıllık ortalaması 20°C’un üstünde olan yerler sıcak, 0°C ile 20°C arasında olanlar ılıman, 0°C’un altında olanlar soğuk kuşaktır.

Örnek. Deniz seviyesinde sıcaklığı 20°C olan yerde 600 m yükseklikte sıcaklık $\dfrac{600}{200} = 3°\text{C}$ azalır, 17°C olur.

3. Basınç ve rüzgâr

Basınç, havanın yeryüzüne yaptığı ağırlıktır. Birimi milibar (mb) ya da hPa’dır. Standart basınç, 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15°C’ta 1013 mb’dır. Bu değerin üstü yüksek basınç (antisiklon), altı alçak basınç (siklon) sayılır. Eş basınç noktalarını birleştiren eğriye izobar denir.

• Yükseldikçe basınç azalır (yaklaşık her 10 m’de 1 mb).
• Sıcaklık artarsa hava genleşir, basınç düşer. Sıcak yerlerde alçak basınç, soğuk yerlerde yüksek basınç oluşur.
• Rüzgâr: Yüksek basınçtan alçak basınca doğru esen hava hareketidir. Basınç farkı arttıkça (izobarlar sıklaşırsa) rüzgâr hızı artar, basınç merkezleri arası uzaklık arttıkça ve sürtünme (engebe, kent, orman) arttıkça azalır.
• Coriolis kuvveti rüzgârı Kuzey Yarım Küre’de sağa, Güney’de sola saptırır.

Basınç kuşakları:

• Alçak basınç merkezinde hava çevreden merkeze akar ve yükselir. Hava bulutlu ve yağışlıdır.
• Yüksek basınç merkezinde hava merkezden çevreye akar ve alçalır. Hava açıktır, yağış beklenmez.

Türkiye’yi etkileyen basınç merkezleri:

Örnek. Deniz seviyesinde 1013 mb olan basınç 500 m yükseklikte $500 \div 10 = 50$ mb azalarak 963 mb olur.

Rüzgâr çeşitleri:

• Sürekli rüzgârlar: Yıl boyunca aynı yönden eser. Alizeler 30° dinamik yüksek basınçtan ekvatordaki termik alçak basınca eser ve kıtaların doğu kıyılarına bol yağış bırakır. Batı rüzgârları 30°’den 60°’ye doğru batıdan doğuya eser ve kıtaların batı kıyılarına bol yağış getirir. Kutup rüzgârları kutuplardan 60°’ye eser, soğuktur.
• Tropikal rüzgârlar: Sıcak kuşakta okyanuslar üzerinde oluşur. Bol yağış getirir, hortum ve kasırgaya dönüşebilir (tayfun, hurricane, tornado).
• Mevsimlik rüzgârlar: Muson rüzgârları. Yazın denizden karaya (yağışlı), kışın karadan denize (kurak).
• Yerel rüzgârlar: Meltem günlük sıcaklık farkından doğar. Deniz meltemi gündüz denizden karaya, kara meltemi gece karadan denize eser. Dağ meltemi gece dağdan vadiye, vadi meltemi gündüz vadiden dağa eser. Fön, dağın diğer yamacında alçalırken ısınan sıcak ve kurutucu rüzgârdır, karları hızla eritebilir.
• Türkiye’deki yerel rüzgârlar: Poyraz, yıldız ve karayel kuzeyden eser, sıcaklığı düşürür. Lodos, kıble ve keşişleme güneyden eser, sıcaklığı artırır. Lodos güneybatıdan ılık eser ve yağmur getirir. Keşişleme sıcak ve kuru bir rüzgârdır, en çok Güneydoğu Anadolu’da etkilidir.

Basınç kuşaklarını ve rüzgârları incele

Katmanları değiştirerek enlemlere göre basıncı, hava hareketini, rüzgârları ve yağışı karşılaştır.

4. Nem ve yağış

• Nem: Havadaki su buharıdır. Mutlak nem (havada kaç gram su buharı) ve bağıl nem (havanın taşıyabileceği buhara oranı, yüzde).
• Sıcak hava daha çok buhar taşır. Havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa doyma (çiy) noktası denir. Bu noktaya ulaşınca fazla buhar yoğunlaşır, sis, bulut ve yağış oluşur.

Yağış çeşitleri (oluşuma göre):

• Konveksiyonel (Yükselim) yağışı: Isınan, nemli havanın yükselip soğuyarak sağanak yağış bırakması. Ekvator bölgesi ve yaz aylarında iç kesimler.
• Orografik (Yamaç) yağışı: Nemli havanın dağ yamacında zorla yükselip soğuması ve rüzgâra bakan yamaçta yağış bırakması. Rüzgâr altı yamaç ise kurak kalır. Karadeniz’in dağ yamaçları.
• Cephesel yağış: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasında oluşur. Orta kuşakta sık görülür.

Yağış şekilleri: Yağmur, kar, dolu, sis, çiğ, kırağı.

5. İklim tipleri

İklim, bir yerde uzun yıllar boyunca gözlenen ortalama hava koşullarıdır. Sıcaklığa göre iklimler üçe ayrılır: sıcak (ekvatoral, savan, çöl, muson), ılıman (Akdeniz, okyanusal, ılıman karasal, sert karasal) ve soğuk (tundra, kutup, yüksek dağ) iklimler.

6. Türkiye’nin iklimi

Türkiye orta kuşakta yer alır, dört mevsim görülür. Mutlak konumu nedeniyle Akdeniz iklim kuşağındadır, ancak yükselti, denizellik-karasallık ve dağların uzanışı farklı iklimlerin oluşmasına yol açmıştır. Üç iklim tipi egemendir:

• Akdeniz iklimi: Akdeniz ve Ege kıyıları. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Bitki örtüsü maki. Zeytin, narenciye, pamuk.
• Karadeniz iklimi: Karadeniz kıyısı. Her mevsim yağışlıdır, yazlar serin, kışlar ılıktır. Bitki örtüsü geniş yapraklı orman. Çay, fındık.
• Karasal iklim: İç kesimler ve Doğu Anadolu. Kışlar soğuk ve kar yağışlı, yazlar sıcak ve kurak. Bitki örtüsü bozkır. Buğday ve arpa tarımı, hayvancılık.

Marmara bölgesi ve Batı Anadolu’nun iç kesimleri (Uşak, Afyon, Kütahya) bu iklimlerin geçiş özelliklerini gösterir. İklimler arasında kesin sınır yoktur, geçiş dereceli olur.

• Sıcaklık güneyden kuzeye doğru enlemin, batıdan doğuya doğru yükseltinin etkisiyle azalır. Güneşlenme süresi güneyden kuzeye azalır, en fazla Şanlıurfa ve Mardin’de (yıllık 3250 saat), en az Trabzon, Rize ve Artvin’dedir (1750 saat).
• Yağış en çok Doğu ve Batı Karadeniz kıyılarında, Akdeniz’de güneye bakan dağlık kesimlerde düşer. En çok yağış alan yer Rize’dir. En az yağış Iğdır ile Tuz Gölü çevresine düşer. Türkiye’de iklimin farklı olmasında dağların kıyıya paralel uzanması, deniz etkisinin iç kesimlere girememesi ve yükselti etkilidir.

• Yükseltiye çıkılıyorSıcaklık ve basınç azalır.
• Hava ısınıyorGenleşir, alçak basınç oluşur.
• Nemli hava dağ yamacından yükseliyorRüzgâra bakan yamaçta orografik yağış oluşur.
• Dağlar kıyıya paralel uzanıyorDeniz etkisi iç kesimlere giremez, karasallık artar.

7. Aşırı hava olayları

Normal koşulların çok üstünde ya da altında seyreden sıcaklık, yağış ve rüzgâr değerlerine aşırı hava olayları denir.

• Sıcak hava dalgası: Sıcaklıkların mevsim normallerinden 3 ile 5 derece fazla olması ve art arda en az 5 gün sürmesidir (Dünya Meteoroloji Örgütü).
• Soğuk hava dalgası: Ani ve önemli sıcaklık düşüşüdür.
• Fırtına: Rüzgâr hızı saatte 62 ile 117 km arasında olur.
• Şiddetli yağış: Genellikle 24 saatte 50 mm’yi aşan yağıştır. Sel ve taşkına yol açabilir.
• Kuraklık: Yağışın uzun süre normalin çok altında kalmasıdır. Tarımsal ve hidrolojik kuraklık olarak ayrılır.

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.