Bu konuda ne öğreneceksin
Yeryüzünün dörtte üçü suyla kaplıdır. Su, toprak ve bitki bir arada yaşamın temelini oluşturur. Su buharlaşır, yağmur olur, toprağı sular, bitkiyi besler. Toprak bitkiyi tutar, bitki toprağı korur. Bu konuda hidrosferi (okyanuslar, akıntılar, akarsular, göller, yer altı suları), toprağın oluşumunu ve türlerini, bitki örtüsünü ve Türkiye’deki özelliklerini öğreneceksin.
Hedefler
- Okyanus ve denizlerin tuzluluğunu etkileyen etmenleri ve su hareketlerini (dalga, akıntı, gel-git) açıklamak.
- Akarsu, göl ve yer altı sularının özelliklerini ve Türkiye’deki örneklerini söylemek.
- Toprağın oluşumunu etkileyen etmenleri ve toprak tiplerini sıralamak.
- Erozyonun nedenlerini ve önlemlerini açıklamak.
- Bitki örtüsü tiplerini iklimle ilişkilendirmek.
1. Okyanus ve denizler
Yeryüzünün yaklaşık %71’i su, %29’u karadır. Okyanusların suyu tuzludur. Ortalama tuzluluk binde 35 (‰35)’tir. Suların %97,5’i tuzlu, %2,5’i tatlıdır. Tatlı suyun %68,7’si buzullarda, %30,1’i yer altı sularında, %1,2’si göl ve akarsulardadır. Kuzey yarım kürede denizler %61, güney yarım kürede %81 yer kaplar.
Tuzluluğu etkileyen etmenler:
- Buharlaşma arttıkça tuzluluk artar (sıcak, kurak yerlerde). Akdeniz’de (‰38) ve Kızıldeniz’de (yaklaşık ‰41) tuzluluk yüksektir.
- Yağış ve akarsu girişi arttıkça tuzluluk azalır. Karadeniz’de (yaklaşık ‰18) tuzluluk düşüktür, Baltık Denizi’nin bazı kesimlerinde ‰2’ye kadar iner.
- Buzul erimesi tuzluluğu azaltır, buz oluşumu artırır.
- Okyanus akıntıları ve çevre denizlerle bağlantı.
- Kapalı ve sığ denizlerde tuzluluk daha çok değişir.
- Deniz suyunun sıcaklığı başta enlem olmak üzere akıntılara bağlıdır. Ekvator çevresinde yaklaşık 25°C, kutuplarda -2°C’a kadar düşer.
Su hareketleri:
- Dalga: Rüzgârın etkisiyle oluşur. Kıyı şekillerini oluşturur.
- Okyanus akıntıları: Belli yönde akan su kütleleri. Sıcak akıntılar ekvator yönünden kutba (kıyıyı ısıtır, nem getirir), soğuk akıntılar kutuptan ekvatora (kıyıyı soğutur, kurak yapar). Sürekli rüzgârlar ve Coriolis etkisiyle yönleri belirlenir. Gulf Stream (sıcak) İngiltere’nin batı kıyılarını ısıtır, Kanada’nın doğu kıyılarından geçen Labrador (soğuk) akıntısı ise aynı enlemde sıcaklığı düşürür.
- Gel-git: Ay ve Güneş’in çekim etkisiyle su seviyesinin yükselip alçalması. Ay’ın etkisi daha büyüktür. Dünya, Ay ve Güneş aynı doğrultuda iken gel-git en büyüktür.
2. Akarsu, göl ve yer altı suları
Akarsular: Yağış, kar ve buzul erimesiyle beslenir. Rejim: Akarsuyun yıl içinde su miktarı değişimi. Yıl boyu debisi az değişen akarsuların rejimi düzenli (Amazon, Kongo), mevsimsel farkların büyük olduğu akarsuların rejimi düzensizdir (Ganj, Mekong). Türkiye’de akarsu rejimleri düzensizdir, yağış ve kar erimesine bağlıdır. Türkiye akarsularının akış hızı yüksek, boyu kısa ve debisi düşüktür, denge profiline ulaşmamıştır. Hidroelektrik potansiyeli fazladır, yük gemisi taşımacılığına elverişli değildir. Türkiye’de en uzun akarsu Kızılırmak’tır (yaklaşık 1355 km). Fırat, Dicle, Sakarya, Yeşilırmak, Gediz, Büyük Menderes önemli akarsulardır. Akarsular hidroelektrik enerji, sulama ve içme suyu için kullanılır. Akarsuyun yatağının eğimi, taşıdığı su ve yük, aşındırma ve biriktirmeyi belirler. Akarsu havzalarını ayıran sınıra su bölümü çizgisi, yataktan saniyede geçen su miktarına debi (akım) denir. Türkiye’de sınıraşan sular Fırat, Dicle, Kura, Aras, Çoruh, Meriç ve Asi’dir. Sınır oluşturan sular Meriç, Aras ve Arpaçay’dır.
Göller: Oluşumuna göre yerlikaya (tektonik: Tuz ve Burdur, volkanik: Nemrut Krater Gölü, buzul, karstik, meteorit), set (lav set: Van Gölü, heyelan, alüvyal, moren ve yapay set, yani baraj gölleri) ve relikt göllerdir. Fazla suyunu bir akarsuyla boşaltan (gideğenli) göllerin suyu çoğunlukla tatlıdır (Beyşehir, Eğirdir). Dışa akışı olmayan ve buharlaşmanın fazla olduğu Tuz Gölü gibi göllerde tuzluluk yüksektir. Türkiye’de en büyük göl Van Gölü, tatlı sulu en büyük göl Beyşehir Gölü’dür.
Yer altı suları: Yağışın bir kısmı yer altına sızar. Geçirimli tabakalarda biriken suya akifer denir. Yer altı suyunun yeryüzüne çıktığı yere kaynak denir. Kaynaklar karstik (voklüz), artezyen (basınçlı su), yamaç (vadi), fay ve gayzer olarak ayrılır. Kaplıcalar (jeotermal) da buradan çıkar. Kuyu açılarak kullanılır. Bu su sulama ve içme suyu için önemlidir. Aşırı kullanım yer altı su seviyesini düşürür ve çökme (obruk) riski yaratır.
Sulak alanlar: Ramsar Sözleşmesi (1971) doğal ya da yapay, sürekli ya da geçici, tatlı, acı ya da tuzlu suları, bataklık, sazlık ve turbalıkları sulak alan sayar. Türkiye sözleşmeyi 1994’te onaylamıştır. Kızılırmak Deltası, Gediz Deltası, Seyfe, Burdur, Manyas (Kuş) ve Uluabat gölleri, Akyatan Lagünü ve Göksu Deltası gibi 14 Ramsar alanı vardır.
3. Toprak
Toprak, ayrışmış kayaç parçaları ile çürümüş bitki ve hayvan kalıntılarının (humus) karışımıdır. Yeryüzünün ince bir örtüsüdür ve bitki yetişmesinin temelidir.
Toprağı oluşturan etmenler: Ana kayaç, iklim (en etkili), bitki ve canlılar, yer şekilleri (eğim) ve zaman. Ayrıca insan faaliyetleri toprağı etkiler.
Toprak profili (horizonlar):
- A horizonu: Humusça zengin, verimli üst tabaka.
- B horizonu: Yıkanan maddelerin biriktiği tabaka.
- C horizonu: Ayrışmış ana kaya.
- Ana kaya en altta.
Toprak tipleri:
- Zonal topraklar: İklim ve bitki örtüsüne bağlı oluşur, geniş alanlarda görülür (kahverengi orman toprağı, kestane renkli topraklar, çernozyom, podzol).
- İntrazonal topraklar: Yerel koşullarla (ana kaya, drenaj) oluşur (kalkerli bölgelerde terra rossa, tuzlu topraklar, bataklık toprakları).
- Azonal topraklar: Henüz tam gelişmemiş genç topraklardır (alüvyal topraklar, kolüvyal topraklar). Akarsu ovalarında verimlidir.
Erozyon: Toprağın su ya da rüzgârla taşınması. Nedenleri: Ormansızlaşma, aşırı otlatma, yanlış tarım (eğime dikey sürüm), eğimli arazi, kuraklık. Önlemler: Ağaçlandırma, teraslama, eğime dik sürüm, mera ıslahı, ekim nöbeti.
4. Bitki örtüsü
Bitki örtüsünü belirleyen en önemli etmenler iklim (sıcaklık ve yağış) ve yükseltidir. Ayrıca toprak, bakı ve insan etkisi önemlidir.
| Bitki örtüsü | İklim | Özellik |
|---|---|---|
| Tropikal yağmur ormanı | Ekvatoral | Çok katlı, yıl boyu yeşil |
| Savan | Savan | Uzun otlar, seyrek ağaçlar |
| Çöl bitkileri | Çöl | Seyrek, derin kökler |
| Maki | Akdeniz | Kış yeşil, kurak yaza dayanıklı çalı, kızılçam |
| Geniş yapraklı orman | Okyanusal, Karadeniz | Yaprak döken (kayın, meşe) |
| İğne yapraklı orman | Soğuk, nemli | Yıl boyu yeşil (çam, ladin) |
| Bozkır (step) | Karasal | Kısa otlar, ağaçsız, tahıl |
| Tundra | Kutup | Yosun ve liken |
Türkiye’de bitki örtüsü:
- Karadeniz kıyıları: Nemli, yaprak döken ve iğne yapraklı orman.
- Akdeniz ve Ege kıyıları: Maki, kızılçam ormanları.
- İç Anadolu ve Doğu Anadolu: Bozkır (step) ve dağlık kesimlerde orman, dağ çayırları.
- Yükseltiyle değişim: Dağın eteğinden zirvesine doğru bitki kuşakları değişir. Yüksek yerlerde ağaç sınırı vardır, üstünde alpin çayır.
- Türkiye bitki çeşitliliği bakımından zengindir. Çok sayıda endemik (yalnızca belirli bir bölgede yaşayan) tür vardır.
Ormanların faydaları: Oksijen üretimi, toprağı koruma, su rejimini düzenleme, iklimi dengeleme, biyolojik çeşitlilik, hammadde.
- Buharlaşma fazla, akarsu girişi azDeniz suyunun tuzluluğu artar.
- Sıcak akıntı kıyıdan geçiyorKıyı ısınır, nem artar.
- Orman azalıyorToprak erozyonu ve su kaybı artar.
- Bölgede iklim kurak ve karasalBozkır bitki örtüsü gelişir.
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Ortalama tuzluluk | ‰35 |
| Tuzluluğu artıran | Buharlaşma fazla, akarsu az |
| Sıcak akıntı | Kıyıyı ısıtır |
| Gel-git | Ay ve Güneş çekimi |
| Kızılırmak | En uzun akarsu |
| Van Gölü | En büyük göl |
| Zonal toprak | İklim ve bitkiye bağlı |
| Alüvyal toprak | Azonal, ova toprağı |
| Maki | Akdeniz iklimi bitkisi |
Mini test
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi bir deniz ya da okyanustaki tuzluluk oranını artıran etmenlerden biridir?
- AAkarsu girişinin fazla olması
- BBuharlaşmanın fazla olması
- CYağışın fazla olması
- DBuzulların erimesi
- EDenizin çevre denizlerle geniş bağlantısı olması
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Buharlaşma suyu uzaklaştırır, tuz geride kalır ve tuzluluk artar.
- Akarsu, yağış ve buzul erimesi tatlı su katarak tuzluluğu azaltır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Akarsu girişinin fazla olması tatlı su girişi tuzluluğu azaltır / Yağışın fazla olması yağış tuzluluğu azaltır / Buzulların erimesi buzul erimesi tatlı su katar / Denizin çevre denizlerle geniş bağlantısı olması bağlantı tuzluluğu dengeler.
Soru 2
Batı Avrupa kıyıları, aynı enlemdeki Kuzey Amerika’nın doğu kıyılarına göre kışın daha ılıktır. Bunun en önemli nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- ABatı Avrupa’nın ekvatora daha yakın olması
- BSıcak bir okyanus akıntısının geçmesi
- CGel-git olayının Avrupa’da daha etkili olması
- DBatı Avrupa’da buzulların bulunması
- ESoğuk bir akıntının Avrupa kıyısından geçmesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Kuzey Atlantik Akıntısı sıcak bir akıntıdır ve Batı Avrupa kıyılarını ısıtır.
- Aynı enlemde olmalarına rağmen Batı Avrupa daha ılık olur. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: Batı Avrupa’nın ekvatora daha yakın olması iki bölge aynı enlemde alınmış / Gel-git olayının Avrupa’da daha etkili olması gel-git iklimi belirleyen ana etken değildir / Batı Avrupa’da buzulların bulunması buzul ılık iklim oluşturmaz / Soğuk bir akıntının Avrupa kıyısından geçmesi soğuk akıntı kıyıyı soğutur.
Soru 3
Aşağıdaki toprak tiplerinden hangisi azonal (genç) topraklar arasında yer alır ve akarsu ovalarında verimli tarım alanlarını oluşturur?
- APodzol
- BÇernozyom
- CTerra rossa
- DAlüvyal topraklar
- ETuzlu topraklar
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Akarsuların taşıyıp biriktirdiği malzeme alüvyondur, bu topraklar gelişmemiş genç (azonal) topraklardır.
- Akarsu ovalarında verimlidir. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Podzol podzol soğuk ve nemli iklim zonal toprağıdır / Çernozyom çernozyom bozkır kuşağının zonal toprağıdır / Terra rossa terra rossa kalkerli yerlerde oluşan intrazonal topraktır / Tuzlu topraklar tuzlu topraklar yerel koşullarla oluşan intrazonal topraktır.
Soru 4
Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı olan Akdeniz kıyılarında yaygın olan bitki örtüsü aşağıdakilerden hangisidir?
- ABozkır (step)
- BTundra
- CSavan
- DMaki
- Eİğne yapraklı orman
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Akdeniz iklim bölgesinin karakteristik bitki örtüsü makidir.
- Doğru cevap D.
Diğer şıklar: Bozkır (step) bozkır karasal iklim bitkisidir / Tundra tundra kutup bitki örtüsüdür / Savan savan sıcak kuşağın bitkisidir / İğne yapraklı orman iğne yapraklı orman soğuk ve nemli yerlerde görülür.
Kendini dene
Kendini dene
Okyanusların ortalama tuzluluğu nedir?
Binde 35.
Türkiye’nin en uzun akarsuyu hangisidir?
Kızılırmak.
Toprağın üst, humusça zengin tabakasına ne denir?
A horizonu.
Karadeniz’de ağırlıklı bitki örtüsü nedir?
Nemli orman.
Erozyonu önlemek için ne yapılır?
Ağaçlandırma ve teraslama.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.