Bölgeler

Bu konuda ne öğreneceksin

Türkiye’nin kuzeyinden güneyine ya da batısından doğusuna gittiğinde iklim, bitki örtüsü, tarım ürünleri, evler ve yaşam biçimi değişir. Coğrafyacılar bu farklılıkları ortak özellikleri taşıyan bölgelere ayırarak inceler. Bu konuda bölge kavramını, Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesini, her bölgenin özelliklerini ve bölgeler arası farklılıkları ve bölgesel kalkınma projelerini öğreneceksin.

1. Bölge nedir

Bölge, belirli ölçütlere göre ortak özellikleri taşıyan, çevresinden ayrılabilen alandır.

• Doğal bölgeler: İklim, yer şekli, bitki örtüsü gibi doğal ölçütlere göre (Akdeniz iklim bölgesi, Karadeniz bölgesi).
• Beşeri (ekonomik) bölgeler: Nüfus, sanayi, tarım gibi ölçütlere göre.
• İdari bölgeler: Yönetim kolaylığı için (il, ilçe).
• Planlama (kalkınma) bölgeleri: Ekonomik kalkınma için.

Bölgeler şekilsel ve işlevsel olmak üzere ikiye ayrılır. Şekilsel bölge belirlenen ölçüte göre türdeştir ve belirli bir merkezi yoktur. Ölçüt doğal olabilir (Akdeniz iklim bölgesi, Orta Toroslar) ya da beşerî olabilir (pamuk üretim bölgesi, seyrek nüfuslu bölgeler). İşlevsel bölge bir merkez ile ona bağlı çevreden oluşur, etkileşim merkezden uzaklaştıkça azalır (liman ya da metropol etki alanı). Bölge sınırı kullanılan ölçüte göre belirlenir, bazı sınırlar net, bazıları geçişlidir.

Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesi, 1941’deki Birinci Coğrafya Kongresi’nde belirlenmiştir. Bölge sınırları idari sınırlarla birebir örtüşmez.

Bölgeleri haritada gör

Bir bölge seçip özelliklerine bak, sonra Sına modunda bölgeleri haritada bul.

2. Marmara Bölgesi

• Konum: Kuzeybatıda. Marmara Denizi çevresi. İstanbul ve Çanakkale boğazları buradadır.
• İklim: Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimler arası geçiş iklimi. Yazlar sıcak, kışlar ılık ve yağışlıdır.
• Yer şekilleri: Yükselti azdır, Uludağ (2543 m) en yüksek noktalarındandır. Ergene Havzası, Bursa ve Adapazarı ovaları.
• Ekonomi: Sanayi en gelişmiş bölgedir (İstanbul, Kocaeli, Bursa). Ticaret, ulaşım, turizm. Tarımda ayçiçeği, buğday, zeytin, şeftali, kiraz, ipek böcekçiliği (Bursa).
• Nüfus: En yoğun nüfuslu bölgedir, en yüksek şehirleşme.
• Özellik: Türkiye’de en kalabalık ve en gelişmiş bölgedir, ulaşım ağı yoğundur.

3. Ege Bölgesi

• Konum: Batıda, Ege Denizi kıyısı.
• İklim: Akdeniz iklimi kıyıda, iç kesimlerde karasala geçiş.
• Yer şekilleri: Dağlar kıyıya dik uzanır, graben ovaları (Gediz, Küçük ve Büyük Menderes). Kıyılar çok girintili çıkıntılı.
• Ekonomi: Zeytin, incir, üzüm, tütün, pamuk, narenciye. Turizm (Bodrum, Marmaris, Kuşadası). İzmir sanayi ve ihracat limanı. Mermer ve krom.
• Özellik: Deniz etkisi içeri kolayca girer, tarım çeşitlidir.

4. Akdeniz Bölgesi

• Konum: Güneyde. Toroslar kıyıya paralel uzanır.
• İklim: Akdeniz iklimi. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı.
• Yer şekilleri: Dik dağlık kıyı, Çukurova, Antalya, Silifke ovaları (delta ve graben).
• Ekonomi: Narenciye, seracılık (sebze ve meyve), pamuk, muz, zeytin, turizm (Antalya). Adana ve Mersin’de sanayi, Mersin ve İskenderun limanları. Bölgenin en önemli özelliği: Kışın bile sebze meyve yetişmesidir.
• Özellik: Yaylacılık, Toroslarda orman.

5. Karadeniz Bölgesi

• Konum: Kuzeyde, uzun ve dar bir kıyı şeridi. Kuzey Anadolu Dağları kıyıya paralel.
• İklim: Karadeniz iklimi. Her mevsim yağışlı, yazlar serin, kışlar ılık. En çok yağış alan bölgedir, Rize çevresi özellikle yağışlıdır.
• Bitki örtüsü: Nemli orman (kayın, kestane, gürgen), yüksek kesimlerde dağ çayırları (yayla).
• Ekonomi: Çay (Rize), fındık (Ordu, Giresun, Sakarya), mısır, tütün (Samsun), kivi. Balıkçılık (hamsi), ormancılık, madencilik (Zonguldak taş kömürü, Karabük demir-çelik). Karadeniz sanayisi sınırlıdır.
• Yerleşme: Dağınık yerleşme. Nüfusu kıyıda yoğundur.
• Özellik: Heyelan ve sel görülür, ulaşım zordur, kıyı ile iç kesim arası geçit sınırlıdır.

6. İç Anadolu Bölgesi

• Konum: Ülkenin ortasında, en geniş bölgelerden biri.
• İklim: Karasal iklim. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlı, yağış azdır.
• Yer şekilleri: Geniş platolar, kapalı havzalar (Tuz Gölü), tabanlı ovalar (Konya Ovası), volkanik dağlar (Erciyes, Hasan).
• Bitki örtüsü: Bozkır (step).
• Ekonomi: Tahıl tarımı (buğday, arpa, ‘Türkiye’nin tahıl ambarı’), şeker pancarı, hayvancılık (koyun, Ankara keçisi tiftik), sanayi (Ankara, Eskişehir, Konya, Kayseri). Tuz çıkarımı (Tuz Gölü).
• Özellik: Deniz etkisinden uzak, karasallık en fazla. Kapadokya: Volkanik tüflerin aşınmasıyla oluşan peri bacaları.

7. Doğu Anadolu Bölgesi

• Konum: Doğuda. En büyük ve en yüksek bölge.
• İklim: Sert karasal iklim. Kışlar çok soğuk ve uzun, karlı, yazlar kısa ve serin. Sıcaklık farkı çok.
• Yer şekilleri: Yüksek dağlar (Ağrı, Süphan, Nemrut), geniş platolar, Van Gölü, Fırat ve Dicle’nin kaynak bölgesi, volkanik dağlar.
• Bitki örtüsü: Bozkır, dağ çayırları, yüksek yerlerde seyrek orman.
• Ekonomi: Hayvancılık (büyükbaş ve küçükbaş, meralar), sınırlı tarım (arpa, buğday, patates, şeker pancarı Erzurum), madencilik (krom, bakır), hidroelektrik potansiyeli yüksek (barajlar).
• Özellik: Nüfus yoğunluğu en düşük, göç veren bölgedir. Kış turizmi (Palandöken, Sarıkamış) gelişiyor.

8. Güneydoğu Anadolu Bölgesi

• Konum: Güneydoğuda, Suriye sınırında. En küçük bölgedir.
• İklim: Sıcak ve kurak yazlar, ılık ve yağışlı kışlar. Yazları en sıcak bölgedir.
• Yer şekilleri: Yüksekliği az, platolar ve ovalar (Harran), Karacadağ (bazalt).
• Ekonomi: Pamuk, buğday, mercimek, antepfıstığı, zeytin. GAP ile sulu tarım gelişmiştir. Petrol (Batman, Adıyaman), hayvancılık (koyun).
• Özellik: Hızlı nüfus artışı. Gaziantep sanayi ve ticaret merkezidir.

9. Bölgeler arası farklar ve kalkınma projeleri

• Batı bölgeleri (Marmara, Ege) sanayi, nüfus ve gelir bakımından gelişmiş. Doğu ve Güneydoğu geri kalmıştır.
• Fark nedenleri: Yer şekli ve iklim, ulaşım, sermaye ve işgücü dağılışı, tarihî gelişim ve devlet politikaları.
• Bölgesel kalkınma projeleri: GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi), DAP (Doğu Anadolu Projesi), KOP (Konya Ovası Projesi), DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi). Amaç: bölgeler arası dengesizliği azaltmak, sulama, enerji, sanayi ve istihdamı geliştirmek. GAP kapsamında 22 baraj ve 19 hidroelektrik santrali yapılarak 1,8 milyon hektar alanın sulanması planlanmıştır. KOP sulama temelli bir projedir ve bölgede aşırı yer altı suyu kullanımını önlemeyi hedefler.

• Marmara’da liman, sanayi ve ulaşım gelişmişEn yoğun nüfuslu ve gelişmiş bölge olur.
• Karadeniz dağları kıyıya paralelHer mevsim yağışlı, ulaşım ve yerleşme dağınık olur.
• Konya Ovası ve İç Anadolu platolarıTahıl tarımı gelişir.
• Doğu Anadolu’da sert iklim ve yüksek yerHayvancılık öne çıkar, nüfus seyrektir.

10. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.