Ahlaki Tutum ve Davranışlar

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir kişinin davranışları onun karakterini gösterir. Doğru söylemek, sözünde durmak, başkasının hakkını gözetmek, öfke anında kendine hâkim olmak, yardım etmek. Bunlar ahlaki tutum ve davranışlardır. İslam’da inanç ve ibadet ile ahlak bir bütündür. Hz. Muhammed, “Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim” buyurmuştur. Bu konuda ahlak kavramını, güzel ahlakın özelliklerini (doğruluk, adalet, merhamet, sabır, tevazu, cömertlik, emanet), kötü ahlaki davranışları (yalan, gıybet, hased, kibir, israf) ve toplumsal ahlak ilkelerini öğreneceksin.

1. Ahlak nedir

Ahlak, insanın huy ve karakteridir. Doğru ve yanlış, iyi ve kötü davranışlar hakkında kabul edilen ilkelerdir. Hulk (yaratılış) ve hulûk (huy) sözcüklerinden gelir. İslam’a göre güzel ahlak (hüsn-i hulk), imanın bir gereğidir.

• İslam’da ahlakın kaynağı Allah’tır. Allah’ın razı olduğu ve emrettiği iyi, razı olmadığı ve yasakladığı kötüdür. Kur’an ve sünnet bunu belirleyen temel kaynaklardır. Akıl, irade ve vicdan ahlaka kaynaklık eden unsurlardır. İnsan nefis sahibidir ve nefis bencillik, kibir, hevese uyma gibi nedenlerle kötülüğe meyillidir, nefsini arındıran kurtuluşa erer. Ahlak terbiye ile güzelleşir, terbiye ailede başlar ve yaşam boyu sürer. İslam ahlakının amacı insanı manevi bakımdan olgunlaştırmak ve erdemli bir toplum oluşturmaktır.
• Hz. Muhammed güzel ahlakın en güzel örneğidir. Kur’an “Sen elbette büyük bir ahlak üzerindesin.” (Kalem suresi) diyerek Peygamber’in ahlakını över.
• Hz. Peygamber’in ahlakla ilgili buyrukları: “Müminlerin iman bakımından en olgunu ahlakı en güzel olanıdır.”
• İbadetler ahlakı güçlendirmek için de vardır: Namaz kötülükten alıkoyar, oruç sabır öğretir, zekât cömertlik, hac eşitlik ve kardeşlik kazandırır.
• Ahlak ve hukuk farkı: Ahlak vicdana, hukuk yaptırıma dayanır. Ahlaki sorumluluk kişinin iç dünyasında başlar.

2. Güzel ahlak örnekleri

Ahlakın temel unsurları dörttür: adalet (denge, ölçülülük, her şeyi yerli yerine koymak, itidal), şecaat (cesaret, korkaklık ile saldırganlık arasında orta yol), iffet (bedenî ve maddi ihtiyaçları ölçülü karşılamak, onuru korumak) ve hikmet (bilgelik, aklın iman nuruyla aydınlanıp hakikati kavraması). Ahlaki tutum ve davranışların temelini dürüstlük (sıdk), yardımseverlik (infak, zekât, sadaka, hibe, karz-ı hasen, vakıf) ve sabır oluşturur. Adab-ı muaşeret toplumda uyulan nezaket ve görgü kurallarıdır (selamlaşmak, güler yüzlü olmak, teşekkür etmek, sıraya riayet etmek gibi). Dürüstlük, yiğitlik ve cömertlik gibi değerleri toplayan Ahilik teşkilatı bu anlayışın kültürümüzdeki örneklerindendir.

• Doğruluk (sıdk): Doğru söylemek, sözde ve davranışta doğru olmak. Hz. Peygamber: “Doğruluk iyiliğe, iyilik cennete götürür.” Yalan ise kötülüğe götürür.
• Güvenilirlik (emanet): Emanete ve verilen sözlere sadık olmak, bırakılan şeyi korumak. El-Emin olan Peygamber örnektir. Sözünde durmak (vefa), ahde vefa.
• Adalet: Herkese hak ettiğini vermek, sevdiğin kişiye de sevmediğin kişiye de adil davranmak.
• Merhamet ve şefkat: İnsana, hayvana, çevreye şefkat. “Merhamet etmeyene merhamet olunmaz.” Yetim, yaşlı ve yoksulları gözetmek.
• Sabır: Zorluk ve sıkıntıda dayanmak, öfke anında kendini tutmak. Hz. Peygamber: “Güçlü kişi, güreşte yenen değil, öfke anında kendine hâkim olan kişidir.”
• Tevazu (alçak gönüllülük): Kendini başkalarından üstün görmemek. Kibrin zıddıdır.
• Cömertlik ve yardımseverlik: Mal ve zamanını başkalarıyla paylaşmak. İsraftan kaçınmak, cimri olmamak.
• Af ve hoşgörü: Kötülüğe iyilikle karşılık vermek, bağışlayıcı olmak.
• Haya (utanma duygusu): Edep ve ölçülülük. “Hayâ imandandır.”
• Şükür ve kanaat: Elindekine şükretmek, hırs ve açgözlülükten uzak durmak.
• Çalışkanlık ve sorumluluk: Helal kazanç, işini en iyi şekilde yapmak (itkan).
• Komşuluk ve akrabalık: Komşu ve akrabanın hakkını gözetmek.
• Temizlik: “Temizlik imandandır.” Beden, çevre ve kalp temizliği.

3. Kötü ahlaki davranışlar

• Yalan: Gerçeğe aykırı söz söylemek. Güveni yok eder. Hz. Peygamber, yalanı münafığın alametlerinden saymıştır.
• Gıybet: Bir kimsenin arkasından, hoşlanmayacağı bir şeyi söylemek. Hz. Peygamber: “Gıybet, kardeşini hoşlanmadığı bir şeyle anmandır.” Eğer söylenen doğruysa gıybet, yalansa iftira (daha büyük günah) olur. Dedikodu, koğuculuk da buna benzer.
• Hased (kıskançlık): Başkasının nimetinin yok olmasını istemek. Gıpta (özenme) ise ondan farklıdır, başkasının iyiliğine özenip kendisi de çalışmaktır.
• Kibir (kendini beğenmişlik): Kendini başkalarından üstün görmek.
• İsraf ve cimrilik: İsraf, gereksiz harcamadır. Cimrilik, vermemektir. İkisi de kötü, doğrusu **orta yol (ölçülülük)**tür.
• Haksızlık ve zulüm: Başkasının hakkını yemek, kul hakkı.
• Hırsızlık, rüşvet, haksız kazanç.
• Öfke ve kötü söz: Kırıcı sözler, hakaret, alay etmek.
• Başkasını incitmek: “Müslüman, elinden ve dilinden diğer insanların güvende olduğu kişidir.”

Kul hakkı: Başkasına zarar verildiğinde, bu hak Allah tarafından bağışlanmaz, hak sahibi razı olmalıdır. Tövbe ile birlikte helalleşmek gerekir.

4. Toplumsal ahlak ilkeleri

• Adalet ve eşitlik. Ayrımcılık yapmamak.
• Barış ve uzlaşma: Kavga edenleri barıştırmak.
• Yardımlaşma: İyilikte ve takvada yardımlaşmak, kötülükte ve düşmanlıkta yardımlaşmamak (Maide suresi).
• İyiliği emredip kötülükten sakındırmak (emr-i bi’l-maruf ve nehy-i ani’l-münker): Doğru ve iyi davranışı özendirmek, kötülüğe karşı çıkmak, ama güzel söz ve nezaketle.
• Çevre ve hayvanlara karşı sorumluluk: Doğayı korumak, israf ve kirlilikten kaçınmak.
• Haklara saygı: Kamu malına ve başkasının mülküne zarar vermemek.
• Selam vermek, güler yüz, güzel söz.

5. Dijital ortamda ahlaki tutum

Sosyal medya ve internette de ahlak ilkeleri geçerlidir:

• Doğruluk: Doğrulanmamış bilgiyi paylaşma, dedikodu ve iftira yayma.
• Saygı: Hakaret, siber zorbalık ve nefret söyleminden uzak durma.
• Mahremiyet: Başkalarının özel hayatını ve fotoğraflarını izinsiz paylaşma.
• Zaman ve bağımlılık: Zamanı ve sağlığı korumak.
• Sorumluluk: Yazdığın ve paylaştığın her şeyden sorumlu olduğunu bil.

• Kişi doğruyu söylüyor ve sözünde duruyorGüven oluşur, toplumda saygı kazanır.
• Başkasının arkasından kötü söz söyleniyorGıybet olur, kardeşlik ve güven zedelenir.
• Başkasının hakkı yeniyorKul hakkı doğar, hak sahibi razı olmadan bağışlanmaz.
• Öfke anında kendine hâkim olunuyorSabır ve olgunluk gösterilir.

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.