Sanayi

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir fabrika neden hep aynı bölgelerde toplanır? Demir-çelik tesisleri neden kıyıda ya da kömür havzasındadır? Sanayi, ham maddenin işlenerek ürüne dönüştürüldüğü üretim faaliyetidir. Bu konuda sanayinin yer seçimini etkileyen etkenleri, sanayi türlerini, Türkiye'de başlıca sanayi kollarını ve merkezlerini, organize sanayi bölgelerini ve sanayileşmenin sonuçlarını öğreneceksin.

1. Sanayinin yer seçimini etkileyen etkenler

• Ham madde: En belirleyici etkenlerden. Ağırlık kaybeden ham maddeler kaynağında işlenir.
• Enerji: Özellikle ağır sanayi için.
• Ulaşım: Kara, demir, deniz yolu bağlantısı. Limanlara yakınlık.
• Pazar: Ürünün satılacağı büyük nüfuslu merkezlere yakınlık.
• İşgücü ve sermaye.
• Su: Kâğıt, tekstil, kimya sanayisinde.
• Teknoloji ve devlet politikaları: Teşvik, vergi, OSB'ler.

2. Sanayi kolları

Ham maddesi tarımdan gelenler:

• Gıda: Şeker, un, yağ, konserve, süt ürünleri. Kentlerde ve tarım bölgelerinde.
• Dokuma ve tekstil: Pamuk, yün. Ege, Çukurova, Marmara.
• Deri ve ayakkabı.

Ham maddesi madenden gelenler:

• Demir-çelik: Karabük (iç kesimde, kömür ve demir yakın), Ereğli (Zonguldak, kıyıda), İskenderun (Hatay). Karabük Türkiye'nin ilk demir-çelik tesisi (1939).
• Çimento, seramik, cam: Her bölgede. Ham maddeye yakın.
• Alüminyum: Seydişehir (Konya).
• Bakır: Samsun (Karadeniz Bakır İşletmeleri).

Ham maddesi ithal edilenler:

• Petro-kimya: Aliağa (İzmir), İzmit (Kocaeli), Yarımca. Petrol rafinerileri.
• Otomotiv: Bursa, Kocaeli, İstanbul, Sakarya. Yan sanayi ile birlikte.
• Elektronik ve beyaz eşya: İstanbul, Kocaeli, Manisa, Eskişehir.

Diğer: Gemi inşa (Tuzla, Yalova), savunma sanayisi (Ankara, Kırıkkale), mobilya (Kayseri, Bursa İnegöl).

3. Türkiye'de sanayinin dağılışı

• En gelişmiş bölge Marmara (İstanbul-Kocaeli-Sakarya-Bursa). Sanayi, ticaret, nüfus ve ulaşım bir arada.
• Ege: İzmir, Manisa, Denizli (tekstil), Aydın. Gıda ve tekstil.
• Akdeniz: Adana-Mersin (tekstil, gıda), İskenderun (demir-çelik).
• İç Anadolu: Ankara, Konya, Kayseri, Eskişehir. Makine, otomotiv, havacılık, savunma.
• Karadeniz: Zonguldak-Karabük-Ereğli (demir-çelik), Samsun.
• Güneydoğu: Gaziantep (tekstil, gıda), son yıllarda GAP ile gelişen.
• Doğu Anadolu: Sanayi az gelişmiş. Teşviklerle destekleniyor.

4. Organize sanayi bölgeleri

Organize Sanayi Bölgesi (OSB): Sanayi kuruluşlarının planlı olarak bir araya getirildiği, altyapısı hazır bölgelerdir. Amaçları:

• Sanayiyi planlı yerleştirmek, kentleri korumak.
• Altyapı maliyetlerini azaltmak.
• Çevre kirliliğini kontrol etmek.

Serbest bölgeler: Dış ticareti kolaylaştırmak için gümrük ve vergi muafiyeti sağlanan alanlar (Mersin, İzmir, Kocaeli serbest bölgeleri).

Teknoloji geliştirme bölgeleri (Teknokent): Ar-Ge ve yüksek teknoloji.

5. Sanayileşmenin sonuçları

Olumlu:

• İstihdam, gelir, ihracat.
• Teknoloji gelişimi.
• Kentleşme ve altyapı.

Olumsuz:

• Hava, su, toprak kirliliği.
• Plansız kentleşme, tarım alanlarının yok olması.
• Bölgeler arası gelişmişlik farkı.
• Doğal kaynakların tükenmesi.

6. Sık yapılan hatalar

• Sanayi tesislerinin her zaman ham maddeye yakın kurulduğunu sanmak. Pazar ve işgücü de belirleyicidir.
• Karabük'ün kıyıda olduğunu sanmak. Karabük iç kesimdedir, Ereğli kıyıdadır.
• OSB ile serbest bölgeyi karıştırmak. OSB planlı sanayi alanıdır, serbest bölge gümrük avantajlıdır.
• Otomotiv sanayisini yalnızca ham maddeye bağlı sanmak.
• Doğu Anadolu'da sanayinin yoğun olduğunu sanmak.

7. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.