Yolumnet

AYT · Türk Dili ve Edebiyatı

Dil Bilgisi

Yaklaşık 16 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

"Kitap" sözcüğü "kitabı" olunca neden "p" yerine "b" yazarız? "Geliyorum" ile "geleceğim" arasındaki fark hangi ekten gelir? Bir cümlenin öznesini nasıl bulursun? Dil bilgisi, Türkçenin kurallarını inceler. Bu konuda ses bilgisini (ünlü ve ünsüz uyumları, ses olayları), yapı bilgisini (kök, ek, yapım ve çekim ekleri, sözcük türleri), sözcük türlerini, fiilleri (kip, kişi, fiilimsi) ve cümle bilgisini (öğeler ve cümle türleri) öğreneceksin. Edebiyat metinlerini yorumlarken de bu bilgiler gerekir.

Hedefler

  1. Ünlü ve ünsüz uyumlarını ve ses olaylarını tanımak.
  2. Kök, yapım eki ve çekim ekini ayırmak, basit, türemiş ve birleşik sözcükleri belirlemek.
  3. Sözcük türlerini (isim, sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç, ünlem, fiil) ayırt etmek.
  4. Fiil kiplerini, kişi eklerini ve fiilimsileri (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulmak.
  5. Cümlenin öğelerini (yüklem, özne, nesne, tümleçler) belirlemek.
  6. Cümleleri yapısına, yüklemine ve anlamına göre sınıflandırmak.
Dil Bilgisi Genel Tekrar · Retro Yayıncılık

1. Ses bilgisi

Ünlüler (8): a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Ünsüzler: diğerleri. Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p ("Fıstıkçı Şahap").

Büyük ünlü uyumu: Kelimede kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelir. "okul-lar", "ev-ler". Küçük ünlü uyumu: Düz ünlüden (a, e, ı, i) sonra düz, yuvarlak ünlüden (o, ö, u, ü) sonra düz-geniş (a, e) ya da dar yuvarlak (u, ü) ünlü gelir. Uyuma uymayan sözcükler genelde yabancı kökenli ya da birleşik sözcüklerdir ("kitap", "anne").

Ünsüz benzeşmesi: Sert ünsüzle biten sözcüğe gelen ekin ilk ünsüzü de sert olur. "kitap-çı", "sokak-ta", "ağaç-ta".

Ses olayları:

Ses olayı Örnek
Ünsüz yumuşaması kitap →\rightarrow kitabı, ağaç →\rightarrow ağacı, sokak →\rightarrow sokağa
Ünlü düşmesi omuz →\rightarrow omzum, ağız →\rightarrow ağzı, gönül →\rightarrow gönlüm
Ünsüz düşmesi küçük →\rightarrow küçücük
Ses türemesi az →\rightarrow azıcık, his →\rightarrow hissi
Ünlü daralması demek →\rightarrow diyor, yemek →\rightarrow yiyor
Kaynaşma su-y-u, kapı-y-ı (ünlü ile biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek gelince)

2. Yapı bilgisi

Kök: Sözcüğün anlam taşıyan en küçük parçasıdır ("göz" gözlük). Ek: Köke ya da gövdeye eklenen parçadır.

  • Yapım eki: Yeni sözcük yapar, anlamı ve çoğu zaman türü değiştirir. "göz+lük", "balık+çı", "güzel+leş".
  • Çekim eki: Sözcüğe yeni anlam katmaz, cümledeki göreviyle ilgilidir. Çoğul, iyelik, hâl (-i, -e, -de, -den, -in), kip, kişi ekleri. "ev+ler", "ev+im", "ev+de".

Önce yapım, sonra çekim eki gelir. "göz+lük+ler+im+den".

Sözcük yapısına göre:

  • Basit: Kök hâlinde, ek almamış ("göz", "kitap"). Çekim ekli de basittir ("kitaplar").
  • Türemiş: Yapım eki almış ("gözlük", "balıkçı").
  • Birleşik: İki sözcüğün birleşmesi ("anneanne", "hanımeli", "karabiber", "başöğretmen").

3. Sözcük türleri

  • İsim (ad): Varlıkları adlandırır. Cins (kalem), özel (Ankara), tekil/çoğul, topluluk (sürü).
  • Sıfat: İsmi niteler ya da belirtir. "güzel çocuk" (niteleme), "bu kitap" (belirtme).
  • Zamir (adıl): İsmin yerini tutar. Kişi (ben), işaret (bu, şu), belgisiz (kimse), soru (kim), iyelik zamiri.
  • Zarf (belirteç): Fiili, sıfatı ya da başka bir zarfı belirtir. "hızlı koştu", "çok güzel".
  • Edat: Tek başına anlamı olmayan, ilgi kuran sözcük. "için, gibi, kadar, ile".
  • Bağlaç: Eş görevli sözcükleri ve cümleleri bağlar. "ve, ama, fakat, çünkü, ile".
  • Ünlem: Duygu bildirir. "Aman! Ah!"
  • Fiil (eylem): İş, oluş, durum bildirir.

4. Fiil

Kip: Haber kipleri (bildirme): görülen geçmiş (-dı), öğrenilen geçmiş (-mış), şimdiki (-yor), gelecek (-ecek), geniş zaman (-r). Dilek kipleri: Gereklilik (-meli), istek (-e), emir (-sin), şart (-se).

Kişi ekleri: Ben, sen, o, biz, siz, onlar.

Fiilimsiler (eylemsiler): Fiilden türeyen ama fiil gibi çekimlenmeyen sözcüklerdir.

Tür Ek Örnek
İsim-fiil -mak, -ma, -ış Yürümek sağlıklıdır.
Sıfat-fiil (ortaç) -an, -ası, -mış, -ecek, -dık Çalışan öğrenci başardı.
Zarf-fiil (ulaç) -ıp, -arak, -ınca, -dıkça, -meden Koşarak geldi.

Ek fiil: İsimleri yüklem yapar. "Hava güzeldi." "O öğretmen-miş."

5. Cümle bilgisi

Öğeler:

  • Yüklem: Cümlenin yargı bildiren öğesi, genellikle sondadır.
  • Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da durumda olan. (Kim? Ne?)
  • Nesne: İşten etkilenen. Belirtili nesne (Neyi? Kimi?), belirtisiz nesne (Ne?).
  • Dolaylı tümleç: Yer-yönelme hâlleri (-e, -de, -den) ile. "Çocuk okula gitti."
  • Zarf tümleci: Yüklemin zaman, durum, yer, miktar anlamını tamamlar.

Cümle türleri:

  • Yüklemine göre: Fiil cümlesi ("Ali geldi."), isim cümlesi ("Hava güzeldi.").
  • Yapısına göre: Basit (tek yargı), birleşik (fiilimsili, şartlı, ki'li), sıralı, bağlı.
  • Anlamına göre: Olumlu, olumsuz, soru, ünlem, emir.
  • Yüklemin yerine göre: Kurallı (yüklem sonda), devrik (yüklem başta ya da ortada).

6. Yazım ve noktalama

  • de/da, ki, mi: Bağlaç olan "de/da" ayrı yazılır ("Ben de geldim"), ek olan bitişik ("evde"). "ki" bağlaç ayrı yazılır ("Dedi ki gel."), sıfat yapan "-ki" bitişik ("evdeki"). "mi" ayrı yazılır ("Geldi mi?").
  • Büyük harf: Cümle başı, özel adlar, unvanlar (adın başında).
  • Noktalama: Virgül (sıralama, ara söz), noktalı virgül, iki nokta, üç nokta, tırnak, kesme işareti (özel ada gelen ek).

7. Sık yapılan hatalar

  • Yapım ekini çekim ekiyle karıştırmak.
  • Bağlaç "de" ile ek olan "-de"yi karıştırmak.
  • Fiilimsiyle fiili karıştırmak ("gelen" fiilimsidir, "geldi" fiildir).
  • Özneyi her zaman cümlenin başında aramak.
  • Ünsüz yumuşamasını sert ünsüzlü her sözcükte beklemek. "ot, at, top" gibi tek heceli sözcüklerde olmaz.

8. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
Ünsüz yumuşaması p, ç, t, k, ünlüyle başlayan ek gelince
Ünlü düşmesi omuz, omzum
Yapım eki Yeni sözcük yapar
Çekim eki Cümledeki görevi belirler
Türemiş sözcük Yapım ekli
Fiilimsi İsim, sıfat, zarf fiil
Yüklem Önce yüklemi bul

Mini test

Soru 1

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünlü düşmesi görülmüştür?

  1. AKitabı masaya bıraktı.
  2. BKapıyı sertçe çarpıp çıktı.
  3. CSokağa çıkıp biraz yürüdü.
  4. DYolda eski arkadaşıyla karşılaştı.
  5. EOmzuma dokunup yanımdan geçti.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Ünlü düşmesinde ikinci hecedeki dar ünlü, ünlüyle başlayan ek gelince düşer.
  2. "Omuz" sözcüğü "omuz+um" olunca "omzum" olur ve ikinci hecedeki "u" düşer. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: A ve C "kitap →\rightarrow kitabı", "sokak →\rightarrow sokağa" ünsüz yumuşaması / B kaynaşma ("kapı-y-ı") / D ses olayı yok.

Soru 2

Aşağıdaki sözcüklerden hangisi türemiş sözcüktür?

  1. ABalıkçı
  2. BAnneanne
  3. CKitaplar
  4. DGözleri
  5. EÇiçek
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Türemiş sözcük, köke yapım eki getirilerek yapılır.
  2. "Balıkçı" sözcüğü "balık" köküne "-çı" yapım eki getirilerek oluşmuştur. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: B birleşik sözcük / C ve D çekim ekli, basit sözcük / E basit (kök hâlinde).

Soru 3

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç vardır?

  1. AÇocuklar sabah erkenden uyandı.
  2. BHasta çocuk çok yorgundu.
  3. CAnnem yemeği hazırladı.
  4. DBu soru gerçekten çok zor.
  5. EÖğretmen öğrencilere ödev verdi.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Dolaylı tümleç, yükleme "kime, neye, nerede, nereden" soruları sorularak bulunur (yönelme, bulunma, ayrılma hâlleri).
  2. E cümlesinde "Kime ödev verdi?" sorusunun cevabı "öğrencilere"dir ve yönelme hâlindedir. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: A "sabah erkenden" zarf tümleci / B ve D isim cümlesi, tümleç yok / C "yemeği" belirtili nesne.

Soru 4

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil (ortaç) vardır?

  1. AAli, koşarak okula zamanında yetişti.
  2. BÇalışan öğrenciler başarılı oldu.
  3. CEve gelince hemen annesini aradı.
  4. DHer gün yürümek sağlık için yararlıdır.
  5. EBilmeden konuşmak her zaman yanlıştır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

  1. Sıfat-fiil, fiilden türeyip isim niteleyen sözcüktür (-an, -ası, -mış, -ecek, -dık).
  2. B cümlesinde "çalışan" sözcüğü "öğrenciler" ismini niteler. Doğru cevap B.

Diğer şıklar: A "koşarak" ve C "gelince" zarf-fiil / D "yürümek" isim-fiil / E "bilmeden" zarf-fiil, "konuşmak" isim-fiil.

Kendini dene

Kendini dene

"Kitap" sözcüğü "kitabı" olunca hangi ses olayı görülür?

Ünsüz yumuşaması.

Yeni sözcük yapan ek hangisidir?

Yapım eki.

"Çalışan" sözcüğü hangi fiilimsidir?

Sıfat-fiil.

Yükleme "kime, neye" sorusu sorulunca bulunan öğe nedir?

Dolaylı tümleç.

Yüklemi sonda olmayan cümleye ne denir?

Devrik cümle.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Türk Dili ve Edebiyatı dersinin diğer konuları