Bu konuda ne öğreneceksin
Türklerin bilinen en eski yazılı belgesi nedir? Ergenekon destanı neyi anlatır? Ozan kopuz çalarak ne söylerdi? Türk edebiyatı, İslamiyet'i kabul etmeden önce de zengin bir sözlü ve yazılı geleneğe sahipti. Bu konuda sözlü edebiyatı (destan, koşuk, sav, sagu, sığır), destanları ve dönemlerini, Orhun Yazıtlarını ve Uygur dönemi eserlerini öğreneceksin. AYT'de destan-dönem eşleştirmesi, yazıtların özellikleri ve ağıt-atasözü gibi sözlü türler çıkar.
Hedefler
- İslamiyet öncesi Türk edebiyatını sözlü ve yazılı olarak ayırmak.
- Koşuk, sagu, sav, sığır gibi türleri tanımak.
- Destanları (Saka, Hun, Göktürk, Uygur) dönemleriyle eşleştirmek.
- Orhun Yazıtlarının özelliklerini ve bulunuşunu anlatmak.
- Uygur dönemi yazılı edebiyatını tanımak.
- Dönemin dil, ölçü ve nazım özelliklerini söylemek.
1. Genel özellikler
- Yaklaşık MÖ 3. yy'dan 10. yy'a kadar Orta Asya'da gelişti.
- Dil: Eski Türkçe, yalın.
- Ölçü: Hece ölçüsü (genellikle 7'li, 8'li), yarım uyak, aliterasyon.
- Uyak: Dize başında ya da sonunda ses benzerliği.
- Dinî inanç: Gök Tanrı, Şamanizm, Maniheizm, Budizm. Önce sözlü, sonra yazılı.
- Şair: ozan, baksı, şaman. Çaldığı çalgı: kopuz.
2. Sözlü edebiyat
Koşuk: Lirik (duygusal) şiir. Sagu: Ağıt. Ölen kişi için söylenen şiir (Alp Er Tunga için söylenen sagu). Sav: Atasözü, özdeyiş. Sığır: Av şiirleri. Av sırasında ve sonrasında söylenirdi. Destan: Kahramanlıkları anlatan epik şiir.
Destanlar:
| Dönem | Destan |
|---|---|
| Saka (İskit) | Alp Er Tunga (Efrasiyab) Destanı, Şu Destanı |
| Hun | Oğuz Kağan Destanı |
| Göktürk | Bozkurt Destanı, Ergenekon Destanı |
| Uygur | Türeyiş Destanı, Göç Destanı |
- Alp Er Tunga: Turan hükümdarı Alp Er Tunga'nın ölümü ve ardından söylenen ağıt. Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lügati't-Türk'te bazı bölümlerini aktarmıştır.
- Şu: Şu Kağan'ın Büyük İskender'e karşı mücadelesi.
- Oğuz Kağan: Oğuz Kağan'ın doğumu, evlenmesi, fetihleri ve Türk boylarını örgütlemesi.
- Bozkurt: Türklerin bir kurttan türediği, kurtun öncülüğü.
- Ergenekon: Düşmanlar tarafından kuşatılan Türklerin Ergenekon vadisine çekilmesi, demir dağı eriterek çıkmaları (Nevruz).
- Türeyiş ve Göç (Uygur): Uygurların türeyişi ve göçü.
Destanlar anonimdir, halkın ortak ürünü, ölçü hece, dil sade.
3. Yazılı edebiyat
Orhun (Göktürk) Yazıtları: Göktürk alfabesiyle yazılmış, Türkçenin bilinen en eski yazılı belgeleridir.
- Kül Tigin Yazıtı (732), Bilge Kağan Yazıtı (735), Tonyukuk Yazıtı (720-725).
- Yazıtları Yollug Tigin yazmıştır (Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları).
- Moğolistan'da Orhun Nehri kıyısında 1889'da Rus Yadrintsev tarafından bulunmuş, 1893'te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür.
- İçerik: Türk milletinin tarihi, kağanların başarıları, devlete öğütler. Ulusal bilinç ve devlet temaları işlenir.
- Dili sade, anlatımı etkileyicidir. Hece ölçüsü ve aliterasyon vardır, nesir ağırlıklıdır ama şiirsel anlatım içerir.
Uygur Dönemi: Uygurlar yerleşik hayata geçti, Uygur alfabesi (Soğd kökenli) kullandı. Eserlerin çoğu Budist ve Mani öğretileri üzerine çevirilerdir.
- Altun Yaruk: Budist metin (Sanskritçeden çeviri).
- Hüen-Tsang Seyahatnamesi: Çinceden çeviri.
Uygur alfabesi daha sonra Moğollar ve Karahanlılar tarafından da kullanıldı.
4. Sık yapılan hatalar
- Alp Er Tunga'yı Hun, Oğuz Kağan'ı Saka destanı sanmak.
- Ağıt anlamına gelen sagu ile atasözü anlamına gelen savı karıştırmak.
- Orhun Yazıtlarını Uygur döneminden sanmak.
- İlk yazılı örneklerin dinî çevirilerle başladığını düşünmek.
- Kopuzu ney ya da sazla karıştırmak.
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Koşuk / sagu / sav / sığır | Lirik şiir / ağıt / atasözü / av şiiri |
| Saka | Alp Er Tunga, Şu |
| Hun | Oğuz Kağan |
| Göktürk | Bozkurt, Ergenekon |
| Uygur | Türeyiş, Göç, Altun Yaruk |
| Orhun Yazıtları | Göktürk, 8. yy, Thomsen 1893 |
| Kopuz | Ozanın çalgısı |
Mini test
Soru 1
Orhun Yazıtları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AGöktürk alfabesiyle yazılmış, Türkçenin ilk yazılı belgelerindendir.
- BUygur alfabesiyle yazılmış, Budist öğretiyi anlatır.
- CArap alfabesiyle yazılmış, İslami öğütler içerir.
- DKarahanlılar döneminde yazılmış, devlet yönetimini işler.
- EEski Yunan alfabesiyle yazılmış, destan niteliği taşır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Orhun Yazıtları 8. yüzyılda Göktürk alfabesiyle yazılmıştır.
- Türk adının geçtiği, Türkçenin bilinen en eski yazılı belgelerindendir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B Uygur dönemi eserlerinin özelliği / C İslamiyet sonrası eserler / D Kutadgu Bilig için doğru / E yazıtlar başka alfabeyle yazılmadı.
Soru 2
Aşağıdaki destan-dönem eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- AAlp Er Tunga: Hun
- BOğuz Kağan: Saka
- CErgenekon: Göktürk
- DŞu: Uygur
- ETüreyiş: Göktürk
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Ergenekon, Göktürklerin Ergenekon vadisinden demir dağı eriterek çıkışını anlatan destandır.
- Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A Alp Er Tunga Saka destanı / B Oğuz Kağan Hun destanı / D Şu Saka destanı / E Türeyiş Uygur destanı.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi İslamiyet öncesi sözlü edebiyat ürünü olan sagu türünü tanımlar?
- AAv sırasında söylenen şiir
- BÖlen kişinin ardından söylenen ağıt
- CAtasözü ve özdeyişler
- DKahramanlık anlatan uzun şiir
- EDuygusal, aşk konulu şiir
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Sagu, ölen bir kişinin ardından söylenen ağıttır.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A sığır / C sav / D destan / E koşuk.
Soru 4
Orhun Yazıtları ilk kez hangi tarihte çözülmüştür ve çözen kimdir?
- A1889, Yadrintsev
- B1893, Vilhelm Thomsen
- C732, Yollug Tigin
- D1893, Radloff
- E1889, Kaşgarlı Mahmud
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Yazıtlar 1889'da Yadrintsev tarafından bulunmuş, 1893'te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözülmüştür.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A bulunma tarihi ve kişisi / C yazıtları yazan kişi / D Radloff yazıtları yayımlayan kişilerden biri ama çözen değil / E Kaşgarlı sözlük yazarıdır.
Kendini dene
Kendini dene
Ağıta İslamiyet öncesi dönemde ne denir?
Sagu.
Oğuz Kağan hangi dönemin destanıdır?
Hun.
Orhun Yazıtlarını çözen kimdir?
Vilhelm Thomsen.
Atasözüne ne denirdi?
Sav.
Uygur döneminde kullanılan alfabe nedir?
Uygur alfabesi.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.