Bu konuda ne öğreneceksin
Bir gazetedeki köşe yazısı ile bir makale arasındaki fark nedir? Günlük ile anı aynı şey midir? Tiyatro neden bir "sanat" olarak ayrı bir türdür? Metinler amaçlarına göre ikiye ayrılır: sanatsal (edebî) metinler ve öğretici metinler. Bu konuda öğretici metin türlerini (makale, fıkra, deneme, sohbet, eleştiri, gezi yazısı, anı, günlük, mektup, biyografi, röportaj), sanatsal metin türlerini (öykü, roman, masal, fabl, tiyatro, şiir), tiyatro türlerini ve anlatıcı bakış açılarını öğreneceksin. AYT'de verilen özelliklerden metin türünü bulma sorusu her yıl çıkar.
Hedefler
- Öğretici ve sanatsal metinleri ayırmak.
- Makale, fıkra, deneme ve sohbet arasındaki farkı söylemek.
- Anı, günlük, mektup, biyografi ve otobiyografiyi ayırt etmek.
- Roman ve öykünün unsurlarını (olay, kişi, yer, zaman) tanımak.
- Trajedi, komedi, dram, fars ve vodvil türlerini eşleştirmek.
- Anlatıcı bakış açılarını (kahraman, ilahi, gözlemci) belirlemek.
1. Öğretici metinler
Amacı bilgi vermek, ikna etmek ve düşünce paylaşmaktır. Dil açık ve anlaşılırdır.
| Tür | Özellikler |
|---|---|
| Makale | Bir konuyu kanıtlayarak, nesnel biçimde ele alır, resmî dil, giriş-gelişme-sonuç |
| Fıkra (köşe yazısı) | Gazetelerde güncel olayları yazarın görüşüyle ele alır, sohbet havası, kısa |
| Deneme | Kişisel görüşleri kanıtlama kaygısı gütmeden, içten ve serbest biçimde anlatır |
| Sohbet (söyleşi) | Okurla konuşuyormuş gibi, samimi bir dille yazılır |
| Eleştiri | Bir eseri değer yargılarıyla yorumlar |
| Gezi yazısı | Görülen yerleri ve izlenimleri anlatır |
| Anı (hatıra) | Yaşanmış olayları, belli zaman sonra, yazarın anlatması |
| Günlük | Olayları günü gününe, tarih atarak yazma |
| Mektup | Bir kişiye hitaben yazılan metin |
| Biyografi | Bir kişinin hayatının başkası tarafından anlatılması |
| Otobiyografi | Yazarın kendi hayatını anlatması |
| Röportaj | Soru-cevap yoluyla bir kişi ya da konu hakkında bilgi toplama |
| Haber yazısı | Güncel bir olayı kısa ve tarafsız biçimde verir |
Makale ile deneme farkı: Makalede kanıtlama ve nesnellik, denemede kişisellik ve içtenlik öne çıkar.
Anı ile günlük farkı: Günlük olayın yaşandığı gün tarih atılarak yazılır, anı ise belli bir süre sonra anlatılır. Günlükte kişisel konular olur, anıda toplumsal olaylara tanıklık da yer alabilir.
2. Sanatsal (edebî) metinler
Amacı estetik haz vermektir. Sözcükler çok anlamlı kullanılır.
- Öykü (hikâye): Kısa olay anlatır, kişi sayısı az, zaman ve mekân sınırlı, tek bir olay etrafında. Türkçede ilk örnekler Tanzimat sonrasında görülür.
- Roman: Uzun olay örgüsü, çok sayıda kişi, çok mekân, uzun zaman, betimlemelerle zengin.
- Masal: Halk anlatısı, olağanüstü, "Bir varmış bir yokmuş".
- Fabl: Hayvanların konuşturulduğu, ders veren hikâye.
- Destan: Halkın kahramanlıklarını anlatan, olağanüstü unsurlarla dolu uzun şiirsel anlatı.
- Halk hikâyesi: Aşk ve kahramanlık temalı, nesir ve nazım karışık (Kerem ile Aslı, Ferhat ile Şirin).
Olay anlatımının unsurları: Olay, kişi, yer, zaman, anlatıcı, bakış açısı.
Bakış açıları:
- Kahraman anlatıcı (birinci kişi): Olayı "ben" diliyle olayın içindeki kişi anlatır.
- İlahi (hâkim) bakış açısı: Anlatıcı her şeyi bilir, kişilerin içinden geçenleri bilir.
- Gözlemci bakış açısı: Anlatıcı yalnızca dışarıdan gördüklerini aktarır.
3. Tiyatro türleri
Tiyatro (oyun): Diyaloglar yoluyla sahnede gösterilmek için yazılır. Bölümleri: perde, sahne, tablo. Yazılış amaçlarına göre:
- Trajedi: Soylu kişilerin yaşadığı felaketleri anlatan acıklı oyun, seyirciyi acıma ve korku duygusuyla arındırır, ölümle biter (Eski Yunan, Aiskhylos, Sophokles, Euripides).
- Komedi: İnsanların gülünç yanlarını ya da toplumun aksayan yönlerini güldürerek eleştirir, mutlu sonla biter (Molière).
- Dram: Trajedi ile komedi karışımı, günlük yaşamdan acı ve gülünç unsurlar birlikte (Shakespeare).
- Fars: Abartılı, güldürmeyi amaçlayan kısa oyun.
- Vodvil: Şarkılı, dansı olan hafif komedi.
Geleneksel Türk tiyatrosu: Karagöz (gölge oyunu), meddah (tek kişilik anlatım), kukla, ortaoyunu (halk tiyatrosu, pişekâr, kavuklu).
4. Sık yapılan hatalar
- Makale ile denemeyi karıştırmak. Denemede kanıtlama kaygısı yoktur.
- Anı ile günlüğü karıştırmak. Günlük tarihle yazılır.
- Biyografi ile otobiyografiyi karıştırmak.
- Dram ile trajediyi aynı sanmak. Trajede sonu ölümle biten ciddi bir oyundur.
- Romanla öyküyü yalnızca uzunluğa göre ayırmak. Olay örgüsü, kişi ve mekân çokluğu da farktır.
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Makale | Kanıtlayan, nesnel |
| Deneme | Kişisel, kanıtlama yok |
| Fıkra | Güncel, gazete |
| Anı | Sonradan anlatılan yaşantı |
| Günlük | Tarih atılarak yazılır |
| Trajedi | Acıklı, soylu kişi, ölümle biter |
| Komedi | Güldürerek eleştirir |
Mini test
Soru 1
Yazar, geçmişte yaşadığı ve tanık olduğu olayları, aradan belli bir süre geçtikten sonra kendi bakış açısıyla anlatmıştır. Metinde dönemin toplumsal olaylarına da yer verilmiştir. Bu metin aşağıdaki türlerden hangisine örnektir?
- AGünlük
- BMektup
- CAnı (hatıra)
- DDeneme
- EMakale
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Aradan zaman geçtikten sonra yaşanmış olayların anlatılması anının özelliğidir.
- Günlükte olaylar yaşandığı gün tarih atılarak yazılır, bu metinde böyle bir bilgi yoktur. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A tarih atılarak yazılır / B bir kişiye hitap eder / D ve E olay anlatmak değil düşünce işlemek amaçlıdır.
Soru 2
Kişisel görüşlerini, kesin yargılara varmadan, kanıtlama kaygısı gütmeden, içten ve samimi bir dille anlatan metin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- AMakale
- BFıkra
- CDeneme
- DEleştiri
- EHaber yazısı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Kanıtlama kaygısı olmaması, kişisel ve içten bir anlatım denemenin ayırt edici özelliğidir.
- Makalede ise kanıtlama ve nesnellik vardır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A kanıtlar ve nesneldir / B gazetede güncel olayları ele alır / D bir eseri değerlendirir / E olayı tarafsız aktarır.
Soru 3
Soylu ve ünlü kişilerin yaşadığı büyük felaketleri anlatan, seyircide acıma ve korku duygusu uyandırarak onu arındırmayı amaçlayan, genellikle kahramanın ölümüyle sonuçlanan oyun türü aşağıdakilerden hangisidir?
- AKomedi
- BDram
- CVodvil
- DTrajedi
- EFars
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Soylu kahramanın felaketi, acıma ve korku duygusuyla arınma (katharsis) trajedinin özellikleridir.
- Eski Yunan'da Aiskhylos, Sophokles ve Euripides ünlü trajedi yazarlarıdır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A güldürerek eleştirir / B acı ile gülünç unsurlar birlikte / C şarkılı hafif komedi / E abartılı, güldürü amaçlı kısa oyun.
Soru 4
"Kapıyı açtığımda yağmur başlamıştı. Üstümü başımı ıslatmadan eve girebilmek için hızlı adımlarla ilerledim. İçeride bekleyen annem beni görünce rahat bir nefes aldı." Bu parçada anlatıcının bakış açısı aşağıdakilerden hangisidir?
- Aİlahi (her şeyi bilen) bakış açısı
- BKahraman anlatıcı bakış açısı
- CGözlemci (dışarıdan bakan) bakış açısı
- DÇoklu (birden çok anlatıcı) bakış açısı
- EKarşıt (zıt görüşlü) bakış açısı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- "Açtığımda", "ilerledim" gibi birinci kişi ekleriyle olayı yaşayan kişi anlatmaktadır.
- Olayın içindeki kişinin "ben" diliyle anlatması kahraman anlatıcı bakış açısıdır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A anlatıcı her şeyi bilir ve üçüncü kişiyle anlatır / C dışarıdan gözlem yapar / D ve E metinde birden fazla anlatıcı ya da bakış yok.
Kendini dene
Kendini dene
Kanıtlama kaygısı olmayan, kişisel yazı türü nedir?
Deneme.
Tarih atılarak yazılan metin türü nedir?
Günlük.
Yazarın kendi hayatını anlattığı tür nedir?
Otobiyografi.
Trajedi nasıl biter?
Genellikle ölümle.
"Ben" diliyle anlatılan olayda bakış açısı nedir?
Kahraman anlatıcı.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.