Bu konuda ne öğreneceksin
"Gözleri deniz gibi derin" demekle "gözleri derin" demek arasında ne fark var? Yazar neden "rüzgâr ağladı" der? Edebi sanatlar (söz sanatları), anlatımı güçlendiren, duyguyu derinleştiren araçlardır. Bu konuda benzetmeyi, kişileştirmeyi, konuşturmayı, abartmayı, karşıtlığı, ad aktarmasını, kinayeyi, tenasübü, hüsnütalili ve diğer sanatları örneklerle öğreneceksin. Edebiyat sorularında verilen dizedeki ya da cümledeki sanatı bulmak neredeyse her sınavda vardır.
Hedefler
- Benzetme, kişileştirme, konuşturma ve abartmayı tanımak.
- Karşıtlık, ad aktarması, kinaye ve tenasübü ayırt etmek.
- Hüsnütalil, intak, telmih, tevriye gibi divan sanatlarını örneklerle eşleştirmek.
- Bir dizede birden çok sanatı bulmak.
- Benzetmenin dört ögesini (benzeyen, benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı) belirlemek.
- Mecaz ile söz sanatları arasındaki ilişkiyi açıklamak.
1. Benzetme (teşbih)
Aralarında bir ilgi bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana benzetmek. Dört öge:
- Benzeyen: Zayıf olan.
- Benzetilen: Güçlü olan.
- Benzetme yönü: Ortak özellik.
- Benzetme edatı: gibi, tek, sanki, kadar.
Örnek: "Gözleri deniz gibi derindi." Benzeyen: gözleri, benzetilen: deniz, yön: derin, edat: gibi.
Edat ya da yön anılmayabilir. Hem benzeyen hem benzetilen birlikte kullanılırsa benzetme (teşbih), yalnızca benzetilen kullanılırsa istiare olur.
2. İstiare (eğretileme)
Benzetmenin edatı ve benzeyenin ya da benzetilenin söylenmemesiyle olur.
- Açık istiare: Yalnızca benzetilen (güçlü) söylenir. "Aslan geldi." (cesur adam).
- Kapalı istiare: Yalnızca benzeyen söylenir, benzetilenin özelliği yazılır. "Rüzgâr kapının ardında ağlıyordu." (rüzgâr: insana benzetilmiş).
Kapalı istiare, kişileştirme ve konuşturmayı da kapsar.
3. Kişileştirme (teşhis) ve konuşturma (intak)
- Kişileştirme: İnsan dışındaki varlıklara insana özgü özellikler vermek. "Ağaçlar fısıldaşıyordu."
- Konuşturma: İnsan dışındaki varlıkları konuşturmak. "Dağ dedi ki: Ben yıllardır buradayım."
Konuşturmada kişileştirme de vardır ama kişileştirmede konuşma olmayabilir.
4. Abartma (mübalağa)
Bir şeyi olduğundan fazla ya da az göstermek. "O kadar güldüm ki gözlerimden akan yaşlar nehir oldu." "Bu acıyı dağlar bile taşıyamaz."
5. Karşıtlık (tezat)
Birbirine zıt kavramları bir arada kullanmak. "Gülerken ağlıyordu." "Aydınlık gecede karanlık düşünceler."
6. Ad aktarması (mecaz-ı mürsel)
Bir sözcüğün, ilişkisi olan başka bir sözcük yerine kullanılması. "Bütün şehir ayağa kalktı." (şehir: şehirdekiler). "Bir bardak içtim." (bardak: bardaktaki su). Bu sanatta benzetme ilgisi değil, yakınlık ve ilişki vardır.
7. Kinaye
Sözcüğün hem gerçek hem de mecaz anlamının aynı anda geçerli olduğu, ama asıl niyetin mecaz olduğu anlatım. "Eli açık biri." (hem eli açık, hem cömert).
8. Divan edebiyatında sık geçen sanatlar
- Tenasüp: Aralarında anlam ilgisi olan sözcüklerin bir arada kullanılması. (gül, bülbül, diken, bahar).
- Hüsnütalil: Bir olayın gerçek nedeni yerine, güzel ve şiirsel bir neden göstermek. "Sabah güneş doğdu, çünkü sevgilim uyandı."
- Telmih: Bilinen bir olay ya da kişiye değinmek. "Yusuf'un güzelliği ..."
- Tevriye: Bir sözcüğün hem yakın hem uzak anlamıyla kullanılması, uzak anlamının kastedilmesi.
- Cinas: Yazılışı ve söylenişi aynı, anlamı farklı sözcükleri aynı dizede kullanmak. "Yüz yüze gelince yüzü kızardı."
- Leff ü neşr: Önce birkaç unsuru sıralayıp sonra onlarla ilgili başka unsurları aynı sırayla söylemek.
- Nida (seslenme): Bir kişiye ya da varlığa seslenme. "Ey gönül!"
- Tariz: Alay, iğneleme (iyi gibi söyleyip kötü anlatma).
9. Sık yapılan hatalar
- Benzetme ile istiareyi karıştırmak. Benzetmede iki taraf da vardır.
- Kişileştirme ile konuşturmayı karıştırmak. Konuşturmada konuşma vardır.
- Ad aktarmasını benzetme sanmak. Ad aktarması ilişkiye dayanır.
- Abartmayı yalnızca büyütme sanmak. Küçültme de abartmadır ("Karıncadan küçüktü").
- Karşıtlığı zıt sözcüğün geçtiği her yerde aramak. İki zıt kavramın birlikte anlam kazandığı yerde vardır.
10. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Benzetme | Benzeyen, benzetilen, yön, edat |
| Kişileştirme | İnsan dışına insan özelliği |
| Konuşturma | İnsan dışındakini konuşturma |
| Abartma | Büyütme ya da küçültme |
| Karşıtlık | Zıt kavramların bir arada |
| Ad aktarması | İlişkiye dayanır |
| Hüsnütalil | Güzel bir neden gösterme |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde abartma sanatı vardır?
- AYağmur sabaha kadar aralıksız yağdı.
- BBu çocuk aslan gibi cesur biriydi.
- CSessiz bir akşam çöktü bu eski şehre.
- DTarlada buğdaylar dalgalanıyordu.
- EGözlerimden akan yaşlar nehir oldu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Abartma, bir durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük göstermektir.
- Gözyaşlarının nehir olması gerçekte imkânsız bir büyütmedir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A düz anlatım / B benzetme / C kişileştirme olabilir ama abartma yok / D "dalgalanmak" benzetme ilgisiyle mecaz, abartma değil.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kişileştirme vardır?
- AGeceyi aydınlatan bir ay vardı.
- BKar sessizce yağıyordu.
- CÇocuk, arkadaşını görünce sevindi.
- DAğaçlar sonbaharda yapraklarını döker.
- ERüzgâr, kapının ardında ağlayıp durdu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Kişileştirmede doğaya ya da cansız varlığa insana özgü davranışlar verilir.
- "Ağlamak" insana özgüdür. Rüzgâra atfedildiği için kişileştirme vardır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A, B ve D doğal olayların düz anlatımı / C insanın kendi duygusu.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ad aktarması (mecaz-ı mürsel) vardır?
- AGözleri deniz gibi derindi.
- BGülerken ağlıyordu.
- CDağ dedi ki: Ben yıllardır buradayım.
- DBütün şehir bu haberi duyunca ayağa kalktı.
- EBu acıyı dağlar bile taşıyamaz.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Ad aktarmasında bir sözcük, ilişkisi olan başka bir sözcüğün yerine kullanılır.
- "Şehir" sözcüğü şehirde yaşayan insanlar yerine kullanılmıştır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A benzetme / B karşıtlık / C konuşturma / E abartma.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde karşıtlık (tezat) vardır?
- AGözleri deniz gibi derindi.
- BGülerken ağlıyordu.
- CDağ dedi ki: Ben yıllardır buradayım.
- DBütün şehir bu haberi duyunca ayağa kalktı.
- EBu acıyı dağlar bile taşıyamaz.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Karşıtlık, zıt iki kavramı birlikte kullanmaktır.
- "Gülmek" ve "ağlamak" zıt eylemlerdir ve aynı anda verilmiştir. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A benzetme / C konuşturma / D ad aktarması / E abartma.
Kendini dene
Kendini dene
Benzetmenin dört ögesi nedir?
Benzeyen, benzetilen, benzetme yönü, benzetme edatı.
İnsan dışındakini konuşturmaya ne denir?
Konuşturma (intak).
"Bütün şehir ayağa kalktı" hangi sanattır?
Ad aktarması (mecaz-ı mürsel).
Olayın gerçek nedeni yerine güzel bir neden göstermeye ne denir?
Hüsnütalil.
Zıt kavramları bir arada kullanmak hangi sanattır?
Karşıtlık (tezat).
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.