Bu konuda ne öğreneceksin
Türkler İslamiyet'i kabul edince edebiyatları nasıl değişti? Kaşgarlı Mahmud neden bir sözlük yazdı? Yunus Emre neden sade Türkçeyle yazmayı seçti? Geçiş Dönemi (11-15. yy), Türk edebiyatının İslamiyet öncesi geleneğinden İslami edebiyata geçtiği dönemdir. Bu konuda Karahanlı, Harezm, Kıpçak ve Anadolu sahalarının eserlerini, dönemin önemli yazarlarını (Kaşgarlı Mahmud, Yusuf Has Hacip, Ahmed Yesevi, Yunus Emre, Âşık Paşa, Şeyhi, Ahmedi) ve eser-yazar eşleştirmelerini öğreneceksin. Bu eşleştirmeler AYT'de çok sorulur.
Hedefler
- Geçiş döneminin sahalarını (Karahanlı, Harezm, Kıpçak, Anadolu) ayırt etmek.
- Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk, Atabetü'l-Hakayık ve Divan-ı Hikmet'i tanımak.
- Yunus Emre'nin sanatını ve eserlerini anlatmak.
- Anadolu sahasında Âşık Paşa, Gülşehri, Şeyhi, Ahmedi gibi şairleri eserleriyle eşleştirmek.
- Dönemde aruz ve hece ölçülerinin birlikte kullanıldığını bilmek.
- İslami etkilerin edebiyata yansımasını yorumlamak.
1. Genel özellikler
- Türkler İslamiyet'i 10. yüzyıldan itibaren topluca kabul etti.
- Dil: Hem eski Türkçe, hem Arapça ve Farsça etkisi. Anadolu'da Eski Anadolu Türkçesi gelişti.
- Ölçü: Aruz ölçüsüyle başlayan yeni gelenek ve hece ölçüsüyle halk geleneği yan yana.
- Konu: Din, tasavvuf, ahlak, devlet yönetimi. Tür: Mesnevi, gazel, kaside, ilahi, nefes, hikmet.
- Eserler dinî-didaktik niteliklidir.
2. Karahanlı sahası (Orta Asya)
- Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip, 1069-70): Mesnevi tarzında, aruzla yazılmış, devlet yönetimini ve mutluluğu anlatan didaktik eser. Karahanlı hükümdarına sunulmuştur. Dört sembolik kişi: Kün-Togdı (hükümdar, adalet), Ay-Toldı (vezir, devlet), Ögdülmiş (akıl), Odgurmış (akıbet).
- Divanü Lügati't-Türk (Kaşgarlı Mahmud, 1072-77): Türkçenin ilk sözlüğü ve Türk lehçelerinin ilk karşılaştırmalı gramerini içerir. Arapça yazılmıştır. Sözlükte Türk kültürü, atasözleri, şiir örnekleri (Alp Er Tunga sagusu) bulunur. Dünyanın ilk ansiklopedik sözlüğü sayılır.
- Atabetü'l-Hakayık (Edip Ahmet Yüknekî): Ahlak ve öğüt kitabı, didaktik, aruzla yazılmış kısa eser.
- Divan-ı Hikmet (Hoca Ahmed Yesevi): Hikmet adı verilen dörtlüklerden oluşur. Hece ölçüsü, tasavvuf konulu, sade dil. Anadolu'da tekke edebiyatının kaynağıdır.
3. Harezm-Kıpçak sahası
- Kısasü'l-Enbiya (Rabguzi): Peygamber hikâyeleri, mensur-manzum karışık.
- Mukaddimetü'l-Edeb (Zemahşeri'nin Arapça-Farsça sözlüğünün Türkçe çevirisi), Muhabbetname (Harezmî), Nehcü'l-Ferdis.
- Kıpçak sahası: Codex Cumanicus (Kıpçak lehçesinin sözlüğü).
4. Anadolu sahası
Selçuklu ve Beylikler döneminde (13-15. yy) Anadolu'da Türkçe yavaş yavaş edebiyat dili oldu.
- Yunus Emre (13-14. yy): Divan ve Risaletü'n-Nushiyye (mesnevi tarzında). Sade Türkçe, hece ölçüsü (çoğunlukla 7'li, 8'li, 11'li), ilahi ve nefes, Tanrı sevgisi, insan sevgisi, birlik. Tasavvufi şiirin en büyük temsilcisidir.
- Mevlana (Farsça): Mesnevi. Sultan Veled (Mevlana'nın oğlu): Türkçe şiirler de yazdı (Divan, Rebabname).
- Âşık Paşa: Garibname (mesnevi, aruz, tasavvuf, Türkçe).
- Gülşehri: Mantıku't-Tayr (Feridüddin Attar'dan Türkçeye çeviri).
- Hoca Dehhani: İlk gazel örnekleri (Selçuklu).
- Şeyyad Hamza: Yusuf u Züleyha.
- Ahmedi: İskendername (aruz, mesnevi, Osmanlı tarihinin ilk manzum örnekleri).
- Şeyhi: Hüsrev ü Şirin, Harname (hiciv).
- Kadı Burhaneddin: Divan (Sivas hükümdarı).
- Nesimi: Hurufi, Azeri sahası (Divan).
5. Yunus Emre'nin sanatı
- Dil: Sade, halkın konuştuğu Türkçe, Arapça-Farsça sözcükler az.
- Ölçü: Hece ve aruz.
- Konular: Allah aşkı, ölüm, insan sevgisi, birlik, hoşgörü.
- Anlayış: Aşk, hoşgörü ve eşitlik. "Yaratılanı severiz, Yaradan'dan ötürü."
- Etkisi: Halk edebiyatındaki tekke tarzı şiirin kurucusu.
6. Sık yapılan hatalar
- Kutadgu Bilig'i Kaşgarlı Mahmud'a, Divanü Lügati't-Türk'ü Yusuf Has Hacip'e atfetmek.
- Mevlana'nın eserlerini Türkçe sanmak. Mesnevi Farsçadır.
- Garibname'yi Yunus Emre'ye vermek. Âşık Paşa'nındır.
- Hüsrev ü Şirin'i Ahmedi'ye vermek. Şeyhi'nindir. Ahmedi'nin eseri İskendername.
- Anadolu sahasında Karahanlı sahası eserlerini karıştırmak.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacip, mesnevi, didaktik |
| Divanü Lügati't-Türk | Kaşgarlı Mahmud, ilk sözlük |
| Atabetü'l-Hakayık | Edip Ahmet Yüknekî |
| Divan-ı Hikmet | Ahmed Yesevi, hece, tasavvuf |
| Kısasü'l-Enbiya | Rabguzi, Harezm |
| Garibname | Âşık Paşa |
| Hüsrev ü Şirin | Şeyhi |
| İskendername | Ahmedi |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- AKutadgu Bilig: Kaşgarlı Mahmud
- BDivanü Lügati't-Türk: Yusuf Has Hacip
- CAtabetü'l-Hakayık: Ahmed Yesevi
- DDivan-ı Hikmet: Ahmed Yesevi
- EGaribname: Yunus Emre
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Divan-ı Hikmet, Hoca Ahmed Yesevi'nin hikmet adı verilen dörtlüklerinden oluşan eserdir.
- Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacip'in / B Divanü Lügati't-Türk Kaşgarlı Mahmud'un / C Atabetü'l-Hakayık Edip Ahmet Yüknekî'nin / E Garibname Âşık Paşa'nın eseridir.
Soru 2
Yunus Emre ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- ABütün eserlerini Farsça yazmıştır.
- BDivan edebiyatının ilk büyük şairidir.
- CYalnızca aruz ölçüsüyle şiir yazmıştır.
- DSade Türkçeyle ilahi ve nefes yazmıştır.
- EHüsrev ü Şirin mesnevisinin yazarıdır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Yunus Emre, 13-14. yüzyılda halkın anlayacağı sade Türkçeyle şiirler yazmıştır.
- Divanı ve Risaletü'n-Nushiyye adlı mesnevisi vardır. Tasavvufi şiirlerinde Allah aşkını, insan sevgisini ve hoşgörüyü işler. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A Mevlana Farsça yazdı / B Divan edebiyatı geleneğine bağlı değildir / C hece ölçüsünü de kullanmıştır / E Hüsrev ü Şirin Şeyhi'nindir.
Soru 3
Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- AMesnevi: Yunus Emre
- BRisaletü'n-Nushiyye: Âşık Paşa
- CHüsrev ü Şirin: Ahmedi
- Dİskendername: Şeyhi
- EGaribname: Âşık Paşa
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Garibname, Âşık Paşa'nın tasavvufi ve ahlaki konuları işleyen aruzla yazılmış mesnevisidir.
- Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A Mesnevi Mevlana'nın / B Risaletü'n-Nushiyye Yunus Emre'nin / C Hüsrev ü Şirin Şeyhi'nin / D İskendername Ahmedi'nin eseridir.
Soru 4
Aşağıdaki eserlerden hangisi Harezm sahasında yazılmıştır?
- ADivan-ı Hikmet
- BKutadgu Bilig
- CAtabetü'l-Hakayık
- DKısasü'l-Enbiya
- EDivanü Lügati't-Türk
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Kısasü'l-Enbiya, Rabguzi tarafından Harezm sahasında yazılmış peygamber hikâyeleri kitabıdır.
- Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A, B, C ve E Karahanlı sahası eserleridir.
Kendini dene
Kendini dene
Türkçenin ilk sözlüğü hangisidir?
Divanü Lügati't-Türk.
Kutadgu Bilig'i kim yazmıştır?
Yusuf Has Hacip.
Garibname'nin yazarı kimdir?
Âşık Paşa.
Yunus Emre'nin mesnevisi hangisidir?
Risaletü'n-Nushiyye.
Hoca Ahmed Yesevi'nin dörtlüklerine ne denir?
Hikmet.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.