Bu konuda ne öğreneceksin
Fuzuli neden "Leyla ile Mecnun" yazdı? Nedim, Lale Devri'nin neşesini şiire nasıl taşıdı? Baki'nin Kanuni'ye yazdığı mersiye hangi duyguları anlatır? Divan edebiyatı, 13. yüzyıldan 19. yüzyılın ortasına kadar Osmanlı sarayında ve aydınları arasında gelişen yazılı edebiyattır. Bu konuda divan edebiyatının özelliklerini, nazım biçimlerini, dönemleri ve şairleri (Fuzuli, Baki, Nef'i, Nabi, Nedim, Şeyh Galib), eserlerini ve divan nesrini öğreneceksin. AYT'de şair-eser eşleştirmesi ve şairlerin üslup özellikleri her yıl sorulur.
Hedefler
- Divan edebiyatının genel özelliklerini (ölçü, dil, konu, birim) sıralamak.
- Gazel, kaside, mesnevi, rubai, kıt'a ve murabba biçimlerini ayırt etmek.
- Fuzuli, Baki, Nef'i, Nabi, Nedim ve Şeyh Galib'i özellikleriyle eşleştirmek.
- Divan şiirinin üç akımını (Horasan, Irak, Hint üslubu) anlatmak.
- Divan nesrini ve başlıca eserlerini tanımak.
- Dönemin sanatlarını (tenasüp, hüsnütalil, telmih) şiirlerde tanımak.
1. Genel özellikler
- Ölçü: Aruz. Dil: Osmanlı Türkçesi (Türkçe, Arapça, Farsça karışımı). Nazım birimi: Beyit.
- Nazım biçimleri: Gazel, kaside, mesnevi, rubai, kıt'a, murabba, muhammes, müstezat, tuyuğ.
- Şairler: Genellikle sarayda ya da çevrede, mahlas kullanırlar.
- Konular: Aşk, şarap, doğa (gül-bülbül), din (naat, tevhid, mersiye), övgü.
- Düşünce: İslam tasavvufu ve Fars edebiyatı etkisi. Soyut ve genel konular, âşık-mâşuk-rakip üçlüsü.
- Sanatlı dil: Söz sanatları (tenasüp, hüsnütalil, telmih, istiare) yaygın.
- Edebiyat anlayışı: "Sanat için sanat", toplumdan çok seçkinlere hitap.
Divan: Bir şairin şiirlerinin harf sırasına göre toplandığı kitap. Tezkire: Şairlerin biyografilerini içeren eser (Latifi, Sehi Bey, Âşık Çelebi).
2. Nazım biçimleri
| Biçim | Özellik |
|---|---|
| Gazel | 5-15 beyit, aa ba ca da, aşk, şarap |
| Kaside | 33-99 beyit, övgü, bölümleri nesib, tegazzül, medhiye, dua |
| Mesnevi | Her beyit kendi içinde uyaklı, uzun hikâyeler |
| Rubai | Dört dize, aaxa, felsefi düşünce |
| Kıt'a | İki ya da daha çok beyit, çift dizeler uyaklı |
| Murabba, muhammes | Bentli, dört ya da beş dizelik bentler |
| Müstezat | Gazel gibi, ek kısa dizelerle |
| Tuyuğ | Türkçe, dörtlük, cinaslı uyak, aaxa |
Mersiye: Ölüm için yazılan şiir. Naat: Hz. Muhammed'i öven şiir. Sagi-name: Şarap saki konulu mesnevi.
3. Üslup ve dönemler
Horasan üslubu (13-15. yy): Sade, Türkçe ağırlıklı. Irak üslubu (16. yy): Fuzuli, Baki. Lirik, duygusal, söz sanatlı. Hint üslubu (Sebk-i Hindi) (18. yy): Soyut, kapalı, hayal gücü, Şeyh Galib, Nabi, Nedim'de bile izler.
4. Şairler ve eserleri
- Fuzuli (16. yy): Bağdat. Azeri Türkçesiyle (Türkçe, Arapça, Farsça) şiir yazdı. Aşk, ayrılık, acı, tasavvuf. Eserleri: Leyla ile Mecnun (mesnevi), Beng ü Bade, Su Kasidesi, Şikâyetname (nesir), Türkçe, Arapça, Farsça Divanlar.
- Baki (16. yy): Kanuni'nin sarayında "Sultanü'ş-Şuara". Dil ve söz ustası. Eserleri: Divan, Kanuni Mersiyesi. Lirik gazel.
- Nef'i (17. yy): Kaside ustası, hiciv (şiirle alay). Eserleri: Siham-ı Kaza (hicivleri), Divan. Bir hiciv yüzünden idam edildi.
- Nabi (17. yy): Hikemi (öğüt verici) şiir, Hayriye (oğluna nasihat).
- Nedim (18. yy): Lale Devri. Zevk, eğlence, İstanbul, halk söyleyişi, şarkı biçimi. Divan edebiyatının "İstanbul şairi".
- Şeyh Galib (18. yy): Sebk-i Hindi. Hüsn ü Aşk mesnevisi, tasavvuf, hayal gücü.
- Diğerleri: Ahmed Paşa, Necati (15. yy), Zati (16. yy), Hayali Bey, Taşlıcalı Yahya, Naili, Sabit, Koca Ragıp Paşa (18. yy).
5. Divan nesri
- Sade nesir: Evliya Çelebi (Seyahatname), Katip Çelebi (Keşfüzzünun, Cihannüma), Naima (Tarih), Peçevi (Tarih), Kınalızade Ali Çelebi (Ahlak-ı Alai).
- Süslü nesir: Sinan Paşa (Tazarruname, Maarifname), Veysi, Nergisi. Ağır, seci ve söz sanatlarıyla yüklü bir dil kullanılır.
6. Sık yapılan hatalar
- Fuzuli ile Baki'yi karıştırmak. Fuzuli Leyla ile Mecnun yazdı.
- Nefi'yi lirik, Nabi'yi hiciv şairi sanmak. Nef'i hiciv, Nabi hikemi.
- Nedim'in saray yaşamını aşırı ağır dille anlattığını sanmak. Nedim halk diline yakındı.
- Gazelde dörtlük, rubaide beyit aramak.
- Divan nesrini bütünüyle süslü sanmak. Evliya Çelebi ve Katip Çelebi sade yazdı.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Gazel | 5-15 beyit, aşk |
| Kaside | 33-99 beyit, övgü |
| Fuzuli | Leyla ile Mecnun, Su Kasidesi |
| Baki | Kanuni Mersiyesi |
| Nef'i | Hiciv, Siham-ı Kaza |
| Nabi | Hikemi, Hayriye |
| Nedim | Lale Devri |
| Şeyh Galib | Hüsn ü Aşk |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki şair-eser eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- AFuzuli: Hüsn ü Aşk
- BŞeyh Galib: Hüsn ü Aşk
- CNedim: Leyla ile Mecnun
- DBaki: Hayriye
- ENabi: Su Kasidesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Hüsn ü Aşk, Şeyh Galib'in 18. yüzyılda yazdığı mesnevidir.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A ve C Leyla ile Mecnun Fuzuli'nin / D Hayriye Nabi'nin / E Su Kasidesi Fuzuli'nin eseridir.
Soru 2
Lale Devri'nin şairi olan, divan şiirine halk söyleyişini ve İstanbul'un neşeli hayatını yansıtan, "İstanbul şairi" olarak anılan sanatçı aşağıdakilerden hangisidir?
- ANedim
- BFuzuli
- CBaki
- DNabi
- ENef'i
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Nedim 18. yüzyılda Lale Devri'nde yaşamış, zevk ve eğlenceyi, İstanbul'u ve sevgiliyi sade bir dille işlemiştir.
- Halk söyleyişi ve şarkı biçimi ona yeni bir ses kazandırmıştır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B lirik, acı ve tasavvuf şairi / C saray ve söz ustası / D hikemi şair / E kaside ve hiciv ustası.
Soru 3
Fuzuli ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- ALale Devri'nin şairidir.
- BHikemi tarzın öncüsüdür.
- CLeyla ile Mecnun mesnevisini yazmıştır.
- DHiciv alanında ünlenmiştir.
- ESebk-i Hindi üslubunun temsilcisidir.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Fuzuli, 16. yüzyılda Bağdat'ta yaşamış, Azeri Türkçesiyle şiir yazmış lirik bir şairdir.
- Eserleri arasında Leyla ile Mecnun, Su Kasidesi, Beng ü Bade ve Şikâyetname yer alır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A Nedim / B Nabi / D Nef'i / E Şeyh Galib için doğrudur.
Soru 4
Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- ASeyahatname: Evliya Çelebi
- BTazarruname: Katip Çelebi
- CKeşfüzzünun: Sinan Paşa
- DHayriye: Nedim
- ESohbetname: Baki
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Seyahatname, Evliya Çelebi'nin sade bir dille yazdığı gezi yazısı kitabıdır.
- Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B Tazarruname Sinan Paşa'nın / C Keşfüzzünun Katip Çelebi'nin / D Hayriye Nabi'nin eseridir / E Sohbetname bir divan eseri değildir.
Kendini dene
Kendini dene
Divan edebiyatının ölçüsü nedir?
Aruz.
Leyla ile Mecnun'un yazarı kimdir?
Fuzuli.
Lale Devri'nin şairi kimdir?
Nedim.
Hiciv şairi olarak bilinen kaside ustası kimdir?
Nef'i.
Evliya Çelebi'nin eseri nedir?
Seyahatname.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.