Yolumnet

AYT · Türk Dili ve Edebiyatı

Tanzimat Edebiyatı

Yaklaşık 16 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-24

Bu konuda ne öğreneceksin

İlk Türk gazetesi hangi yıl çıktı? Türk edebiyatında ilk roman ve ilk tiyatro oyunu hangisidir? Namık Kemal'in "vatan, hürriyet" fikirleri neden bu kadar etkiliydi? 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile Osmanlı toplumu Batı'ya yöneldi ve edebiyat da bu yöneliştan payını aldı. Bu konuda Tanzimat edebiyatının dönemlerini (1860-1876 ve 1876-1896), sanat anlayışını, yeni türleri (roman, tiyatro, gazete yazıları), önemli sanatçıları (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat, Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamit, Samipaşazade Sezai, Nabizade Nazım) ve ilklerle eser eşleştirmelerini öğreneceksin. AYT'de "ilk" soruları her yıl çıkar.

Hedefler

  1. Tanzimat edebiyatının I. ve II. dönem farklarını söylemek.
  2. Gazetenin (Tercüman-ı Ahval, Tasvir-i Efkâr) edebiyata etkisini açıklamak.
  3. Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa'yı eserleriyle eşleştirmek.
  4. Roman, tiyatro ve öykü türlerindeki ilkleri bilmek.
  5. II. dönem sanatçılarını (Recaizade, Abdülhak Hamit, Sezai, Nazım) tanımak.
  6. Dil, konu ve nazım özelliklerini sıralamak.
Tanzimat Dönemi Edebiyatı · Retro Yayıncılık

1. Genel özellikler

  • Siyasal zemin: Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856). Batı kurumları ve düşünceleri girdi.
  • Gazete: Tercüman-ı Ahval (1860, Agâh Efendi ve Şinasi), Tasvir-i Efkâr (1862, Şinasi). Edebiyat topluma gazete aracılığıyla ulaştı. Fıkra, makale, tenkit, röportaj, mektup gibi yeni türler doğdu.
  • Dil: Sadeleşme çabası, ama ağır ve Arapça-Farsça yapılı. Kemal ve Şinasi sade dil istedi.
  • Nazım: Aruz ölçüsü sürdü, ama konu ve düşünce Batıdan geldi. Nazım biçimlerinde yenilik: Murabba, müstezat ve nesirde yenilik. Divan edebiyatındaki beyit geçerliliğini korudu.
  • Yeni türler: Roman, öykü, tiyatro, makale, fıkra, eleştiri, anı, gezi yazısı.

2. I. dönem (1860-1876): "Sanat toplum içindir"

Edebiyatın toplumu eğitmek, uyandırmak için kullanıldığı dönemdir.

  • Şinasi (1826-1871): Dönemin kurucusu. Tercüman-ı Ahval ve Tasvir-i Efkâr gazetelerini çıkardı. Şair Evlenmesi (ilk tiyatro oyunu, tek perdelik komedi, 1859). Fransızcadan şiir çevirisi: Müntehabat-ı Eş'ar. Noktalama işaretlerini ve atasözlerini (Durub-ı Emsal-i Osmaniye) edebiyata soktu. Sade bir dil istedi. Aklı ve bilimi savundu.
  • Namık Kemal (1840-1888): "Vatan şairi". Vatan, hürriyet, millet, eşitlik fikirlerini coşkulu bir dille işledi. Şiirleri: Hürriyet Kasidesi. İntibah (ilk edebi roman, 1876), Cezmi (ilk tarihi roman, 1880). Tiyatro: Vatan yahut Silistre (1873, sahnelendiğinde büyük etki yarattı), Gülnihal, Akif Bey, Zavallı Çocuk. Eleştiri ve inceleme: Tahrib-i Harabat, Takip, Renan Müdafaanamesi. Kemal'in eserlerinde romantizm hâkimdir.
  • Ziya Paşa (1829-1880): Divan şiirini sade dille eleştirdi. Zafername (hiciv), Harabat (antoloji), Terkib-i Bend, Şiir ve İnşa makalesi. Halk edebiyatını öne çıkardı.
  • Ahmet Vefik Paşa: Molière'den tiyatro uyarlamaları yaptı.
  • Şemsettin Sami: Taaşuk-ı Talat ve Fitnat (ilk Türk romanı, 1872).

3. II. dönem (1876-1896): "Sanat sanat içindir"a yöneliş

Sanat kaygısı öne çıkmaya başladı. Roman ve öyküde realizm ve natüralizm etkisi, şiirde bireysel duygular arttı. Sansür ve baskı vardı.

  • Recaizade Mahmut Ekrem (1847-1914): Araba Sevdası (ilk realist roman, 1896), Talim-i Edebiyat (edebiyat kuramı), Zemzeme (şiir), Takdir-i Elhan. Servet-i Fünunculara öğretmenlik yaptı. "Sanat sanat içindir"i savundu.
  • Abdülhak Hamit Tarhan (1852-1937): "Şair-i Âzam". Makber (eşinin ölümü üzerine yazdığı şiir, 1885), Sahra, Ölü, Hacle, Bunlar O'dur. Tiyatro oyunları: Tarık, Finten, İlhan, Tezer, Duhter-i Hindu (manzum tiyatro). Hayal gücü, ölüm ve metafizik konuları işledi.
  • Samipaşazade Sezai (1859-1936): Sergüzeşt (köle Dilber'in hikâyesi, romantik ve gerçekçi unsurlar, 1888), Küçük Şeyler (ilk modern öykü kitabı, 1892). Realizm.
  • Nabizade Nazım (1862-1893): Karabibik (ilk natüralist roman ve ilk köy romanı, 1890), Zehra (natüralist roman).
  • Ahmet Mithat Efendi (1844-1912): Çok yönlü yazar. Felatun Bey ile Rakım Efendi (1875), Paris'te Bir Türk, Hüseyin Fellah, Letaif-i Rivayat (öykü). "Eğitici" roman, olaylara yazar sürekli müdahale eder. Yaşadığı çağın sorunlarına, Doğu-Batı çatışmasına yöneldi. Gazete çıkardı (Tercüman-ı Hakikat).

4. Tür ve ilkler

İlk Eser Yazar
Tiyatro (oyun) Şair Evlenmesi (1859) Şinasi
Roman Taaşuk-ı Talat ve Fitnat (1872) Şemsettin Sami
Edebi roman İntibah (1876) Namık Kemal
Tarihi roman Cezmi (1880) Namık Kemal
Realist roman Araba Sevdası (1896) Recaizade Mahmut Ekrem
Natüralist roman, köy romanı Karabibik (1890) Nabizade Nazım
Köle hikâyesi, romantik-gerçekçi roman Sergüzeşt (1888) Samipaşazade Sezai
Modern öykü kitabı Küçük Şeyler (1892) Samipaşazade Sezai
Özel gazete Tercüman-ı Ahval (1860) Agâh Efendi ve Şinasi

5. Sık yapılan hatalar

  • İlk romanı İntibah sanmak. İlk roman Taaşuk-ı Talat ve Fitnat, ilk edebi roman İntibah'tır.
  • Şair Evlenmesi'ni Namık Kemal'e vermek. Şinasi'nindir.
  • Araba Sevdası'nı Ahmet Mithat'a vermek. Recaizade Mahmut Ekrem'indir.
  • Sergüzeşt ile Eylül'ü karıştırmak. Eylül, ilk psikolojik roman olarak Servet-i Fünun döneminde yazıldı (Mehmet Rauf).
  • Tanzimat'ı tek bir sanat anlayışı sanmak. I. dönem toplum için, II. dönem sanat için yönelir.

6. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
I. dönem Toplum için sanat, vatan, hürriyet
II. dönem Sanat sanat içindir'e yöneliş, realizm
Şinasi Tercüman-ı Ahval, Şair Evlenmesi
Namık Kemal İntibah, Cezmi, Vatan yahut Silistre
Recaizade Araba Sevdası, Talim-i Edebiyat
Abdülhak Hamit Makber, Şair-i Âzam
Nabizade Nazım Karabibik, Zehra

Mini test

Soru 1

Aşağıdaki "ilk" eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

  1. Aİlk Türk romanı: İntibah
  2. Bİlk tiyatro oyunu: Vatan yahut Silistre
  3. Cİlk edebi roman: Taaşuk-ı Talat ve Fitnat
  4. Dİlk tiyatro oyunu: Şair Evlenmesi
  5. Eİlk realist roman: Sergüzeşt
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Şair Evlenmesi, Şinasi'nin 1859'da yazdığı tek perdelik komedidir ve ilk Türk tiyatro oyunudur.
  2. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: A ilk roman Taaşuk-ı Talat ve Fitnat / B Vatan yahut Silistre Namık Kemal'in vatan temalı oyunu / C ilk edebi roman İntibah / E ilk realist roman Araba Sevdası.

Soru 2

Namık Kemal ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. AAraba Sevdası adlı romanın yazarıdır.
  2. BŞair Evlenmesi'ni yazarak tiyatroya başlamıştır.
  3. CVatan ve hürriyet düşüncelerini eserlerinde işlemiştir.
  4. DSanat sanat içindir anlayışını savunmuştur.
  5. EMakber adlı şiiri yazmıştır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

  1. Namık Kemal, "vatan şairi" olarak bilinir. Vatan, hürriyet, millet gibi kavramları coşkulu bir dille işledi.
  2. "Sanat toplum içindir" anlayışının en güçlü temsilcisidir. Doğru cevap C.

Diğer şıklar: A Araba Sevdası Recaizade Mahmut Ekrem'in / B Şair Evlenmesi Şinasi'nin / D Recaizade ve sonraki dönem anlayışı / E Makber Abdülhak Hamit'in şiiridir.

Soru 3

Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

  1. AAraba Sevdası: Ahmet Mithat Efendi
  2. BSergüzeşt: Recaizade Mahmut Ekrem
  3. CKarabibik: Samipaşazade Sezai
  4. Dİntibah: Şinasi
  5. EMakber: Abdülhak Hamit Tarhan
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Makber, Abdülhak Hamit'in eşinin ölümü üzerine yazdığı lirik şiirdir (1885).
  2. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: A Araba Sevdası Recaizade'nin / B Sergüzeşt Samipaşazade Sezai'nin / C Karabibik Nabizade Nazım'ın / D İntibah Namık Kemal'in eseridir.

Soru 4

I. dönem Tanzimat edebiyatı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

  1. ASanat sanat içindir anlayışı benimsenmiştir.
  2. BEdebiyat, divan geleneğinin devamı olarak sürdürülmüştür.
  3. CDil, Arapça ve Farsça sözcüklerle ağırlaştırılmıştır.
  4. DSanat toplum içindir anlayışıyla vatan ve hürriyet işlenmiştir.
  5. ESerbest nazımla yazılan şiirler yaygınlaşmıştır.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. I. dönem edebiyatı (1860-1876), toplumu aydınlatmak amacını taşır.
  2. Şinasi ve Namık Kemal gibi yazarlar vatan, hürriyet, eşitlik, hukuk gibi konuları işlemiştir. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: A II. dönemde ve Servet-i Fünun'da / B Tanzimat bu geleneği kırdı / C sadeleşme amaçlandı / E serbest nazım Cumhuriyet döneminde yaygınlaştı.

Kendini dene

Kendini dene

İlk Türk tiyatro oyunu hangisidir?

Şair Evlenmesi.

İlk edebi roman hangisidir?

İntibah.

Araba Sevdası kimin eseridir?

Recaizade Mahmut Ekrem.

Makber hangi şairin eseridir?

Abdülhak Hamit Tarhan.

I. dönem Tanzimat'ta temel anlayış nedir?

Sanat toplum içindir.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Türk Dili ve Edebiyatı dersinin diğer konuları