Bu konuda ne öğreneceksin
Bir türkü neden "anonim" olur? Âşık Veysel'in "Uzun ince bir yoldayım" dizesini kim söylemiştir? Köroğlu'nun koçaklamaları hangi duygularla söylenirdi? Halk edebiyatı, halkın dilinden, halkın duygularıyla doğan sözlü gelenektir ve hece ölçüsüyle yazılır. Bu konuda anonim halk şiirini (mani, türkü, ninni, ağıt), âşık tarzını (Karacaoğlan, Köroğlu, Dadaloğlu, Âşık Veysel), tekke-tasavvuf halk şiirini (Yunus Emre, Pir Sultan Abdal, Kaygusuz Abdal), nazım biçimlerini, halk hikâyelerini ve geleneksel Türk tiyatrosunu öğreneceksin. AYT'de şair-biçim eşleştirmesi sürekli çıkar.
Hedefler
- Anonim, âşık ve tekke-tasavvuf halk şiirini ayırt etmek.
- Koşma, semai, varsağı, destan, koçaklama, taşlama, ağıt ve nefes biçimlerini tanımak.
- Karacaoğlan, Köroğlu, Dadaloğlu, Pir Sultan Abdal ve Âşık Veysel'i özellikleriyle eşleştirmek.
- Halk hikâyelerini ve meddah geleneğini bilmek.
- Karagöz, ortaoyunu, kukla ve meddahı ayırt etmek.
- Halk edebiyatının dil ve ölçü özelliklerini söylemek.
1. Genel özellikler
- Ölçü: Hece (7'li, 8'li, 11'li). Dil: Sade, halkın konuştuğu dil. Uyak: Genellikle yarım ve tam uyak.
- Anlatım: Doğal, içten, abartısız. Mecaz ve benzetmeler halkın yaşamından alınır.
- Sözlü gelenek: Yazıya çok sonra geçmiştir. Ezgiyle söylenir.
- Konular: Aşk, doğa, kahramanlık, ölüm, ayrılık, gurbet, toplumsal eleştiri.
2. Anonim halk edebiyatı
Yazarı belli olmayan, halkın ortak ürünüdür.
- Mani: 7'li, dörtlük, aaba. Aşk, ayrılık.
- Türkü: Ezgili, anonim şiir. Konularına göre: ağıt, uzun hava, kırık hava.
- Ağıt: Ölüm ve acı üzerine söylenen şiir.
- Ninni: Bebek uyutmak için.
- Tekerleme, bilmece, atasözü, deyim.
- Halk hikâyeleri: Kerem ile Aslı, Âşık Garip, Tahir ile Zühre, Köroğlu, Elif ile Ahmet. Nesir ve nazım karışıktır.
- Masal, fıkra (Nasreddin Hoca).
3. Âşık edebiyatı
Âşıklar (saz şairleri), saz çalarak şiirlerini söyler, kendi şiirlerini bestelerler. Şiirlerinde mahlas kullanırlar. Konuya göre koşma türleri:
- Güzelleme: Sevgiliyi, doğayı, güzelliği över.
- Koçaklama: Cesaret, savaş, yiğitlik.
- Taşlama: Eleştiri, hiciv.
- Ağıt (yaslama): Ölüm acısı.
Nazım biçimleri: Koşma (11'li), semai (8'li), varsağı (Yörük şiiri, 11'li ve hızlı ezgi), destan (olayları anlatır), mani.
Önemli âşıklar:
| Şair | Dönem | Özellik |
|---|---|---|
| Karacaoğlan | 17. yy | Aşk ve doğa, koşma, semai, varsağı |
| Köroğlu | 16. yy | Koçaklama, destan |
| Dadaloğlu | 19. yy | Koçaklama ("Ferman padişahın, dağlar bizimdir") |
| Gevherî, Âşık Ömer | 17. yy | Koşma, semai |
| Dertli, Ruhsatî | 19. yy | Koşma, taşlama |
| Âşık Veysel | 20. yy | Sivas, gözlerini çocukken kaybetti, toprak, yol, insan |
| Âşık Mahzuni Şerif, Neşet Ertaş | 20. yy | Modern âşık geleneği |
4. Tekke-tasavvuf halk edebiyatı
Tasavvuf düşüncesini sade bir dille halka anlatan şiirlerdir. Din ve ahlak öğreten didaktik karakter taşır.
- İlahi: Allah'ı övmek için, 8'li ya da 11'li. Yunus Emre.
- Nefes: Alevi-Bektaşi şiiri. Konuları arasında Hz. Ali, on iki imam, Hacı Bektaş Veli sevgisi vardır. Pir Sultan Abdal (16. yy, Sivas, baskıya karşı çıkmıştır) ve Kaygusuz Abdal, Şah Hatayi nefes yazarlarıdır.
- Deme, devriye, nutuk: Alevi-Bektaşi şiir türleri.
- Şathiye: Tasavvufi gerçekleri alışılmadık sözlerle anlatan şiir.
- Tekke şairleri: Yunus Emre, Kaygusuz Abdal, Eşrefoğlu Rumi, Hacı Bayram Veli, Niyazi Mısri.
5. Geleneksel Türk tiyatrosu
- Karagöz: Deriden yapılmış figürlerin ışıkla perdeye yansıtılmasıyla oynanan gölge oyunu. Hacivat (eğitimli, Osmanlı Türkçesiyle konuşur) ile Karagöz (halktan, kaba ama bilge). Bölümler: Mukaddime, muhavere, fasıl, bitiş.
- Meddah: Tek kişilik taklit oyunu. Meddah çeşitli kişileri taklit ederek hikâye anlatır, elinde mendil ve değnek bulunur.
- Ortaoyunu: Açık alanda, pişekâr (usta) ile kavuklu (güldürücü) arasındaki diyaloglara dayanan halk tiyatrosu.
- Kukla, köy seyirlik oyunları: Köylerde gelenek ve bayramlarda oynanır.
6. Sık yapılan hatalar
- Karacaoğlan'ı tekke şairi sanmak. Âşık edebiyatındandır.
- Pir Sultan'ı Divan şairi, Köroğlu'nu 19. yy şairi sanmak.
- Koşmayı (11'li) semaiyle (8'li) karıştırmak.
- Meddahı gölge oyunu, Karagözü tek kişilik oyun sanmak.
- Anonim halk şiirinde mahlas aramak. Anonimlerde mahlas yoktur.
7. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Mani | 7'li, aaba |
| Koşma | 11'li, âşık, mahlas |
| Semai | 8'li |
| Koçaklama | Cesaret ve yiğitlik |
| Nefes | Alevi-Bektaşi şiiri, Pir Sultan |
| Karagöz | Gölge oyunu |
| Meddah | Tek kişilik taklit |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki şair-tür eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- AKaracaoğlan: Nefes
- BKöroğlu: İlahi
- CYunus Emre: Koçaklama
- DPir Sultan Abdal: Nefes
- EDadaloğlu: Ağıt
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Pir Sultan Abdal, Alevi-Bektaşi şiirinin en önemli şairlerindendir.
- Nefes, Alevi-Bektaşi şiirinin temel biçimidir. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A Karacaoğlan âşık şiiri (koşma, semai, varsağı) yazdı / B Köroğlu koçaklama ve destan söyledi / C Yunus Emre ilahi ve nefes söyledi / E Dadaloğlu koçaklamalarıyla bilinir.
Soru 2
Geleneksel Türk tiyatrosuyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- AKaragöz: Tek kişinin taklit yaparak hikâye anlatması
- BMeddah: Perdeye yansıtılan figürlerle oynanan gölge oyunu
- CKukla: Pişekâr ile Kavuklu'nun meydan oyunu
- DOrtaoyunu: Deriden yapılmış figürlerin perdede oynatılması
- EOrtaoyunu: Pişekâr ile Kavuklu'nun açık alanda oynadığı oyun
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Ortaoyunu, pişekâr ve kavuklu karakterlerinin açık alanda oynadığı halk tiyatrosudur.
- Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A meddahın tanımı / B Karagözün tanımı / C pişekâr ve kavuklu ortaoyunu karakterleridir / D Karagöz için geçerli.
Soru 3
Karacaoğlan ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AAşk ve doğa konulu koşma ve semai yazmıştır.
- BBektaşi nefesleriyle ve deme biçimleriyle tanınır.
- CDivan geleneğinde aruz ölçüsüyle şiirler yazmıştır.
- DGazel ve kasideleriyle tanınan bir saray şairidir.
- EMesnevi biçiminde uzun hikâyeler yazmıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Karacaoğlan 17. yüzyıl âşık edebiyatının en önemli temsilcilerindendir.
- Aşk, doğa, sevgili ve güzel tasvirleri işleyen koşma, semai ve varsağılar yazmıştır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B tekke-tasavvuf şairleri için / C ve D divan şairleri için / E divan edebiyatında mesnevi.
Soru 4
Âşık Veysel ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A
- yüzyılda yaşamış bir tekke şairidir.
- BDivan şiirinin son temsilcilerindendir.
- CÇocukken gözlerini kaybeden bir saz şairidir.
- DSone nazım biçimini Türk şiirine getirmiştir.
- ETanzimat döneminde gazete çıkarmıştır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Âşık Veysel (Şatıroğlu) 20. yüzyılda Sivas'ta yaşamış, çocukluğunda geçirdiği hastalık nedeniyle gözlerini kaybetmiş büyük bir halk şairidir.
- Âşık tarzında saz çalarak söylemiş, toprak, yol, insan gibi konuları işlemiştir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A Pir Sultan gibi tekke şairleri için / B divan şairleri için / D Batı etkisindeki şairler için / E Tanzimat yazarları için.
Kendini dene
Kendini dene
Mani hangi ölçüyle yazılır?
7'li hece ölçüsüyle.
Alevi-Bektaşi şiirinin temel biçimi nedir?
Nefes.
Cesaret ve yiğitlik konulu koşmaya ne denir?
Koçaklama.
Gölge oyunu hangisidir?
Karagöz.
Tek kişilik taklit oyununa ne denir?
Meddah.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.