Bu konuda ne öğreneceksin
- yüzyıl, iki dünya savaşı, bilimsel ve teknolojik atılımlar ve büyük toplumsal dönüşümlerle felsefenin çok farklı yönlere dağıldığı bir çağdır. Bu konuda fenomenolojiyi, varoluşçuluğu, analitik felsefeyi ve mantıksal pozitivizmi, bilim felsefesini (Popper, Kuhn), eleştirel kuramı (Frankfurt Okulu), pragmatizmi ve postmodern düşünürleri (Foucault, Derrida) öğreneceksin.
Hedefler
- yüzyıl felsefesinin başlıca akımlarını sıralamak.
- Fenomenoloji ve varoluşçuluğu karşılaştırmak.
- Mantıksal pozitivizmin ve analitik felsefenin dil anlayışını açıklamak.
- Popper ve Kuhn'un bilim anlayışlarını ayırt etmek.
- Pragmatizm, eleştirel kuram ve postmodernizmi tanımak.
1. Fenomenoloji
- Husserl (1859-1938): Kurucusu. "Şeylerin kendisine dönelim." Bilincin yaşantılarını, önyargılardan arınarak (parantez içine alma) betimler.
- Yönelimsellik: Bilinç her zaman bir şeye yönelmiştir.
- Bilimin ve felsefenin sağlam bir temele oturması amaçlanır.
2. Varoluşçuluk
İnsanın somut varoluşu, özgürlüğü ve sorumluluğu üzerine felsefedir. Öncüsü Kierkegaard'dır.
- Heidegger (1889-1976): Varlık ve Zaman. İnsan dünyaya atılmış bir varlıktır (Dasein). Ölüm ve kaygı varoluşun parçasıdır.
- Sartre (1905-1980): "Varoluş özden önce gelir." İnsan önce vardır, sonra seçimleriyle kendini yaratır. İnsan özgürlüğe mahkûmdur. Varlık ve Hiçlik.
- Camus: Absürt. Hayatın anlamsızlığına karşı başkaldırı.
- Jaspers, Marcel.
Sartre'a göre insan özgürdür ve her seçimden sorumludur. Seçimlerinden kaçmak kötü niyettir.
3. Analitik felsefe ve mantıksal pozitivizm
- Russell, Moore, Frege: Felsefenin temel işi dil ve kavram çözümlemesidir.
- Wittgenstein (1889-1951): Tractatus'ta dil ve dünyanın mantıksal yapısını inceledi. Daha sonra Felsefi Soruşturmalar'da anlamın dilin kullanımında aranması gerektiğini savundu (dil oyunları).
- Viyana Çevresi (Carnap, Schlick): Mantıksal pozitivizm. Anlamlı önermeler yalnızca doğrulanabilir önermelerdir. Metafizik önermeler doğrulanamadığı için anlamsızdır.
4. Bilim felsefesi
- Popper (1902-1994): Yanlışlanabilirlik. Bilimsel kuramlar ancak gözlemle çürütülebilir olduklarında bilimseldir. Doğrulama değil yanlışlama ölçüttür. Açık toplum ve otoriter ideolojilere karşı savunma.
- Kuhn (1922-1996): Bilim birikimle değil paradigma değişimleriyle ilerler. Normal bilim paradigmanın içinde sürer, kriz çıkar, yeni paradigma gelir.
- Feyerabend: Bilimde tek yöntem yoktur ("her şey mübah").
- Lakatos: Araştırma programları.
5. Eleştirel kuram, pragmatizm ve postmodernizm
- Frankfurt Okulu (Adorno, Horkheimer, Marcuse): Eleştirel kuram. Modern toplumda kültür endüstrisi ve teknik akıl bireyi nesneleştirir. Marcuse'nin tek boyutlu insan eleştirisi.
- Pragmatizm (Peirce, James, Dewey): Bir düşüncenin doğruluğu pratik sonuçlarıyla ölçülür. Dewey'nin eğitim anlayışı etkilidir.
- Hermeneutik (Gadamer): Yorumlama ve anlama sanatı.
- Foucault (1926-1984): Bilgi ile iktidar arasındaki ilişki. Hapishane, akıl hastanesi ve klinik gibi kurumları çözümledi.
- Derrida (1930-2004): Yapıbozum. Metinlerde kesin ve tek anlam fikrini ve ikili karşıtlıkları sorguladı.
- Postmodernizm: Büyük anlatılara ve tek hakikat iddiasına kuşku.
6. Sık yapılan hatalar
- Varoluşçulukla fenomenolojiyi aynı sanmak. İkisi ilişkilidir ama aynı değildir.
- Popper'ın doğrulamayı ölçüt aldığını sanmak. O yanlışlanabilirliği savunur.
- Kuhn'u birikimci bilim anlayışının savunucusu sanmak. Paradigma değişimlerini savunur.
- Wittgenstein'ın anlamı tek bir dönemde aradığını sanmak. Düşüncesi iki dönemlidir.
- Sartre'a göre özün varoluştan önce geldiğini sanmak. Tersidir.
7. Konuyu toparla
| Akım / isim | Odak |
|---|---|
| Husserl | Fenomenoloji, yönelimsellik |
| Sartre | Varoluş özden önce gelir |
| Heidegger | Dasein, kaygı |
| Viyana Çevresi | Doğrulama ölçütü |
| Popper | Yanlışlanabilirlik |
| Kuhn | Paradigma değişimi |
| Foucault | Bilgi ve iktidar |
| Derrida | Yapıbozum |
Mini test
Soru 1
"Varoluş özden önce gelir." ve "İnsan özgürlüğe mahkûmdur." görüşlerini savunan filozof aşağıdakilerden hangisidir?
- AHusserl
- BPopper
- CKuhn
- DSartre
- EFoucault
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Sartre'a göre insan önce vardır, sonra seçimleriyle özünü oluşturur.
- İnsan her seçimden sorumlu olduğu için özgürlüğe mahkûmdur. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A fenomenoloji / B yanlışlanabilirlik / C paradigma / E bilgi ve iktidar.
Soru 2
Bilimsel bir kuramın bilimsel sayılabilmesi için yanlışlanabilir olması gerektiğini savunan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- AKuhn
- BPopper
- CWittgenstein
- DCarnap
- ERussell
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Popper'a göre bilimsel kuramlar gözlemle çürütülebilir olmalıdır.
- Doğrulama değil yanlışlanabilirlik ölçüttür. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A paradigma / C dil felsefesi / D doğrulama ölçütü / E analitik felsefe.
Soru 3
Fenomenolojinin kurucusu ve "Şeylerin kendisine dönelim." diyen filozof aşağıdakilerden hangisidir?
- AHeidegger
- BSartre
- CDerrida
- DHusserl
- EFoucault
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Husserl, bilincin yaşantılarını önyargılardan arınarak betimleyen fenomenolojiyi kurdu.
- Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A, B varoluşçu / C yapıbozum / E iktidar ve bilgi.
Soru 4
Mantıksal pozitivistlere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AMetafizik önermeler en yüksek bilgidir.
- BAnlam yalnızca dilin kullanımında aranır.
- CDoğrulanamayan önermeler anlamsızdır.
- DBilimsel kuramlar asla çürütülemez.
- EHer önerme aynı derecede anlamlıdır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Viyana Çevresi'ne göre bir önerme ancak deneyle doğrulanabiliyorsa anlamlıdır.
- Metafizik önermeler bu ölçüte uymadığı için anlamsız sayılır. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A tersi / B geç dönem Wittgenstein / D Popper'a karşıt / E ölçütle çelişir.
Kendini dene
Kendini dene
Fenomenolojinin kurucusu kimdir?
Husserl.
Sartre'a göre insan nasıl bir varlıktır?
Özgürlüğe mahkûmdur.
Popper'ın bilimsellik ölçütü nedir?
Yanlışlanabilirlik.
Kuhn'un temel kavramı nedir?
Paradigma.
Foucault neyi inceledi?
Bilgi ile iktidar ilişkisini.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.