Bu konuda ne öğreneceksin
Felsefe nerede ve nasıl başladı? Neden insanlar evreni mitlerle değil akılla açıklamaya yöneldi? İlk Çağ felsefesi, Antik Yunan'da Thales ile başlayan, doğanın ilk maddesini (arkhe) arayan doğa filozoflarından Sokrates, Platon ve Aristoteles'e, oradan Helenistik ve Roma dönemine uzanan düşünce çağıdır. Bu konuda felsefenin doğuşunu, Sokrates öncesi filozofları, Sofistleri, Sokrates, Platon ve Aristoteles'i ve Helenistik dönem okullarını öğreneceksin.
Hedefler
- Felsefenin mitostan logosa geçişini açıklamak.
- Doğa filozoflarını arkhe görüşleriyle eşleştirmek.
- Sofistlerle Sokrates'in bilgi ve ahlak anlayışını karşılaştırmak.
- Platon'un idealar kuramını ve Aristoteles'in madde-form anlayışını ayırt etmek.
- Helenistik dönem okullarının (Epikurosçuluk, Stoa, Septisizm) görüşlerini söylemek.
1. Felsefenin doğuşu
Felsefe MÖ 6. yüzyılda İyonya'da (Batı Anadolu'da, Milet) doğdu. İnsanlar evreni mitlerle (efsanelerle) açıklarken, ilk filozoflar akla ve gözleme dayanan açıklamalar aradı. Bu geçişe mitostan logosa geçiş denir. Sözcüğü ilk kullanan Pythagoras kabul edilir (philosophia, bilgelik sevgisi).
2. Sokrates öncesi: doğa filozofları
Bu filozoflar evrenin ilk maddesini (arkhe) aradı.
- Thales: Arkhe sudur. Bilinen ilk filozof.
- Anaksimandros: Arkhe apeirondur (sınırsız, belirsiz madde).
- Anaksimenes: Arkhe havadır.
- Herakleitos: Arkhe ateştir. Her şey sürekli değişir ("Aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz").
- Parmenides: Varlık tektir, değişmez ve sonsuzdur. Değişim duyuların yanılgısıdır.
- Pythagoras: Evrenin özü sayılardır.
- Empedokles: Dört element (toprak, su, hava, ateş) ve sevgi ile nefret güçleri.
- Anaksagoras: Nous (akıl) evreni düzenler.
- Demokritos: Evren boşlukta hareket eden bölünemez atomlardan oluşur. Materyalisttir.
3. Sofistler
MÖ 5. yüzyılda gezgin öğretmenler. Retorik (söz sanatı) öğrettiler. Protagoras: "İnsan her şeyin ölçüsüdür." Bilgi ve ahlak görelidir, herkesin doğrusu kendinedir. Sokrates onları eleştirdi.
4. Sokrates (MÖ 470-399)
- İlgiyi doğadan insana çevirdi. Yazı yazmadı. Düşünceleri öğrencilerinden öğrenilir.
- Yöntemi: Diyalog (karşılıklı konuşma). İki aşama: İroni (bilmediğini kabul ettirme) ve ebelik (doğru bilginin ortaya çıkmasına yardım).
- Erdem bilgidir. İyiyi bilen kötü davranmaz.
- Evrensel doğru vardır. Sofistlerin görecelik anlayışını reddetti.
- Gençleri yoldan çıkarmak ve tanrıları tanımamakla suçlanıp ölüme mahkûm edildi.
5. Platon (MÖ 427-347)
- Sokrates'in öğrencisi, Akademia'nın kurucusu.
- İdealar kuramı: Gerçek varlık, değişmeyen ve mükemmel ideaların dünyasıdır. Duyularla algıladığımız dünya ideaların gölgesidir. Bilgi, duyu ile değil akılla elde edilir.
- Mağara alegorisi: İnsanlar mağarada gölgeleri gerçek sanır. Filozof dışarı çıkıp gerçeği görür.
- İdeal devlet: Yöneticiler filozoflardır (Devlet eseri). Toplum yöneticiler, askerler ve üreticilerden oluşur.
- Ruh: Ölümsüzdür ve ideaların dünyasından gelmiştir.
6. Aristoteles (MÖ 384-322)
- Platon'un öğrencisi, Lykeion'un kurucusu, İskender'in hocası.
- Madde ve form: Varlık maddeden ve formdan oluşur. Form, nesnede bulunur (idealar ayrı bir dünyada değildir). Platon'un idealar kuramını eleştirdi.
- Mantığın kurucusu. Kıyas kuramı.
- Ahlak: Erdem, iki aşırı uç arasındaki orta yoldur (cesaret, korkaklık ile gözü karalık arası).
- Siyaset: İnsan "toplumsal hayvandır."
- Dört neden: Maddi, formel, etkin ve ereksel neden.
7. Helenistik dönem (MÖ 4. yüzyıldan itibaren)
İskender sonrası dönemde felsefenin ilgisi insanın mutlu yaşamına kayar.
- Epikuros (Epikurosçuluk): Mutluluk haz ve ruh dinginliğidir (ataraksia). Haz, acıdan kurtuluş ve sade yaşamdır. Ölümden korkmaya gerek yoktur.
- Stoa (Zenon, Epiktetos, Marcus Aurelius): Doğaya uygun yaşamak. Akla uygun davranmak ve tutkulara hâkim olmak. Kadere razı olmak.
- Septisizm (kuşkuculuk, Pyrrhon): Kesin bilgiye ulaşılamaz. Yargıdan kaçınmak (epokhe) ruh huzuru getirir.
- Yeni Platonculuk (Plotinos, MS 3. yüzyıl): Her şey Bir'den taşar (sudur).
8. Sık yapılan hatalar
- Parmenides ile Herakleitos'u karıştırmak. Parmenides değişmeyen varlığı, Herakleitos sürekli değişimi savunur.
- Sokrates'in yazı yazdığını sanmak.
- Platon ile Aristoteles'in form anlayışını karıştırmak. Platon'da idea ayrı dünyadadır, Aristoteles'te nesnededir.
- Sofistlerin evrensel doğruyu savunduğunu sanmak. Görecelikçidirler.
- Epikuros'u sınırsız hazcı sanmak. Haz, sade yaşam ve ruh dinginliğidir.
9. Konuyu toparla
| Filozof | Görüşü |
|---|---|
| Thales | Arkhe su |
| Anaksimandros | Arkhe apeiron |
| Herakleitos | Her şey değişir, arkhe ateş |
| Parmenides | Varlık değişmez |
| Demokritos | Atom |
| Sokrates | Diyalog, erdem bilgidir |
| Platon | İdealar kuramı |
| Aristoteles | Madde-form, orta yol |
Mini test
Soru 1
Evrenin ilk maddesinin (arkhe) apeiron, yani sınırsız ve belirsiz bir madde olduğunu savunan filozof aşağıdakilerden hangisidir?
- AThales
- BAnaksimenes
- CHerakleitos
- DDemokritos
- EAnaksimandros
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Anaksimandros'a göre evrenin kaynağı sınırsız ve belirsiz bir maddedir, yani apeirondur.
- Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A su / B hava / C ateş / D atom.
Soru 2
Erdemin bilgi olduğunu savunan ve diyalog yöntemini (ironi ve ebelik) kullanan filozof aşağıdakilerden hangisidir?
- APlaton
- BSokrates
- CAristoteles
- DProtagoras
- EEpikuros
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Sokrates "erdem bilgidir" der ve soru-cevap yoluyla doğruya ulaşmayı öğretir.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A idealar kuramı / C madde ve form / D sofist, görecelikçi / E haz ve ruh dinginliği.
Soru 3
Platon'a göre duyularla algılanan nesneler aşağıdakilerden hangisinin gölgeleridir?
- Aİdeaların
- BAtomların
- CFormların
- DArkhenin
- ESayıların
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Platon'a göre gerçek varlık değişmeyen ideaların dünyasıdır. Duyularla algıladığımız dünya onun gölgesidir.
- Mağara alegorisi bunu anlatır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B Demokritos / C Aristoteles'in kavramı / D doğa filozoflarının ilk maddesi / E Pythagoras.
Soru 4
Aristoteles'in ahlak anlayışına göre erdem aşağıdakilerden hangisidir?
- AHazzı sürekli artırmak
- Bİki uç arasındaki orta yol
- CYalnızca bilgi sahibi olmak
- DDoğaya uygun yaşamak
- EAcıdan tamamen kaçınmak
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Aristoteles'e göre erdem aşırılık ve eksiklik arasındaki orta yoldur.
- Örneğin cesaret, korkaklık ile gözü karalık arasındadır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A haz anlayışı / C Sokrates / D Stoa / E Epikuros'un amacı.
Kendini dene
Kendini dene
Felsefe nerede doğdu?
İyonya'da (Milet).
Thales'e göre arkhe nedir?
Su.
Sokrates'in yöntemi nedir?
Diyalog (ironi ve ebelik).
Platon'un okulunun adı nedir?
Akademia.
Aristoteles'in kurduğu okul hangisidir?
Lykeion.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.