Toplumsal Yapı ve Değişme

Bu konuda ne öğreneceksin

Toplumlar sabit kalmaz. Bir yandan kurumlar, roller ve normlardan oluşan bir yapı vardır, diğer yandan bu yapı zamanla değişir. Bu konuda toplumsal yapıyı, toplumsal tabakalaşmayı, toplumsal hareketliliği, toplumsal değişme türlerini (evrim, devrim, ilerleme, gelişme), değişme etkenlerini ve kültürel gecikmeyi öğreneceksin.

1. Toplumsal yapı

Toplumsal yapı, toplumu oluşturan kurumların, grupların, statü ve rollerin, normların ve değerlerin birbirleriyle ilişkili düzenli bütünüdür. Aile, eğitim, ekonomi, siyaset, din ve hukuk kurumları yapının temel ögeleridir. Yapı, toplumsal düzenin sürmesini sağlar.

2. Toplumsal tabakalaşma

Tabakalaşma, bir toplumda bireylerin ve grupların gelir, güç, itibar gibi ölçütlere göre hiyerarşik olarak sıralanmasıdır.

• Kast sistemi: Doğumla belirlenen, geçişin neredeyse imkânsız olduğu kapalı tabakalaşma. Hindistan'da geleneksel kast sistemi.
• Sınıf sistemi: Ekonomik ölçütlere dayanır, geçiş mümkündür. Modern toplumlarda görülür. Üst, orta ve alt sınıf.
• Zümre (statü grubu) sistemi: Orta Çağ Avrupa'sında soylular, din adamları, halk.
• Marx: Sınıfları üretim araçlarına sahip olma ya da olmama ile açıkladı (burjuvazi ve proletarya).
• Weber: Tabakalaşmayı üç boyutla açıkladı: sınıf (ekonomik), statü (itibar) ve güç (siyasi).

3. Toplumsal hareketlilik

Bireylerin ya da grupların tabakalaşma sisteminde yer değiştirmesidir.

• Dikey hareketlilik: Statünün yükselmesi (yukarı) ya da düşmesi (aşağı). Bir işçinin eğitim alarak mühendis olması yukarı dikey hareketliliktir. İflas eden bir işletmecinin düşük gelirli işe geçmesi aşağı dikey hareketliliktir.
• Yatay hareketlilik: Statü düzeyi aynı kalıp başka bir konuma geçiş. Bir öğretmenin başka şehirde aynı pozisyonda görev yapması.
• Kuşaklar arası hareketlilik: Çocuğun ebeveynine göre farklı bir statüye ulaşması.
• Hareketliliğin önünde engeller: Eğitim ve gelir eşitsizliği, ayrımcılık. Kolaylaştıranlar: Eğitim, liyakat, ekonomik gelişme.

4. Toplumsal değişme

Toplumsal değişme, toplumun yapısında, kurumlarında ve ilişkilerinde zaman içinde ortaya çıkan farklılaşmalardır.

• Evrim: Yavaş, aşamalı ve doğal bir değişim.
• Devrim: Ani, köklü ve çoğu kez şiddet içeren değişim. Fransız İhtilali, Sanayi Devrimi.
• İlerleme: Değişimin toplumun yararına ve daha iyi yönde olması anlamına gelen, değer yargısı içeren kavram.
• Gelişme: Belirli bir hedefe doğru niceliksel ve niteliksel artış. Ekonomik gelişme.
• Modernleşme: Geleneksel toplumdan modern topluma geçiş. Sanayileşme, kentleşme, eğitim, bilimsel düşünce.
• Çağdaşlaşma, Batılılaşma, sanayileşme, kentleşme değişme süreçlerinin bileşenleridir.

5. Toplumsal değişmenin etkenleri

Hızlandıranlar:

• Teknolojik buluşlar, iletişim araçlarının gelişmesi.
• Eğitim ve bilimsel gelişme.
• Göç, nüfus değişimi.
• Ekonomik gelişme, sanayileşme.
• Savaşlar, doğal afetler.
• Başka toplumlarla etkileşim.
• Siyasi ve ideolojik hareketler.

Geciktirenler:

• Geleneklere ve alışkanlıklara bağlılık.
• Kapalı toplum yapısı.
• Çıkar grupları ve değişime direnç.
• Eğitim eksikliği.

6. Kültürel gecikme

William Ogburn'e göre toplumda maddi kültür (teknoloji, araç gereç) manevi kültüre (değerler, gelenekler, hukuk) göre daha hızlı değişir. Manevi kültürün maddi kültüre uyum sağlamasındaki bu geri kalma kültürel gecikme olarak adlandırılır. Örneğin internet ve sosyal medya hızla yayılmışken, bunlarla ilgili hukuki düzenleme ve toplumsal alışkanlıklar daha yavaş oluşur.

7. Sık yapılan hatalar

• Dikey ve yatay hareketliliği karıştırmak. Dikey statü yükselmesi ya da düşmesidir.
• İlerleme ile değişmeyi aynı sanmak. Her değişme ilerleme değildir.
• Kast sistemini açık sistem sanmak. Kast kapalıdır.
• Kültürel gecikmeyi manevi kültürün maddiden önce değişmesi sanmak. Tersidir.
• Devrimin yavaş değişme olduğunu sanmak.

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.