Ruh Sağlığının Temelleri

Bu konuda ne öğreneceksin

Bedenimiz sağlıklı olabilir ama zihnimiz bunalmış olabilir. Ruh sağlığı, yalnızca bir hastalığın olmaması değil, kişinin kendisiyle ve çevresiyle uyum içinde, verimli ve mutlu yaşayabilmesidir. Bu konuda ruh sağlığının tanımını ve ölçütlerini, uyum ve stresi, başa çıkma yollarını, savunma mekanizmalarını, başlıca ruhsal bozuklukları ve psikolojik yardım kaynaklarını öğreneceksin.

1. Ruh sağlığı

Ruh sağlığı, kişinin duygusal, düşünsel ve sosyal açıdan iyi olma hâlidir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre yalnızca hastalığın yokluğu değil, bireyin kendi yeteneklerinin farkında olduğu, günlük stresle başa çıkabildiği, verimli çalışabildiği ve topluma katkıda bulunabildiği bir iyilik hâlidir.

Ruh sağlığı iyi olan kişi:

• Kendini tanır ve kabul eder.
• Duygularını uygun biçimde ifade eder.
• Stresle başa çıkar.
• Sağlıklı ilişkiler kurar.
• Sorumluluk alır ve gerçekçi hedefler koyar.

2. Uyum ve stres

• Uyum: Kişinin çevresindeki değişikliklere ve zorluklara ayak uydurması.
• Stres: Kişinin bir tehdit ya da zorlanma karşısında yaşadığı bedensel ve ruhsal gerilimdir. Stres kaynakları: Okul, sınav, aile sorunları, hastalık, iş, kayıp, çevresel koşullar.
• Olumlu stres (eustres): Motive eder. Olumsuz stres (distres): Sağlığı bozar.
• Selye'nin genel uyum sendromu (GUS):
  1. Alarm: Beden savaş ya da kaç tepkisine geçer. Kalp atışı hızlanır.
  2. Direnç: Beden stresle baş etmeye çalışır.
  3. Tükenme: Uzun süren stres enerjiyi tüketir. Hastalık riski artar.
• Stresin etkileri: Baş ağrısı, uyku sorunu, dikkat dağınıklığı, bağışıklığın zayıflaması, kaygı.

3. Stresle başa çıkma

• Problem odaklı başa çıkma: Stres kaynağını ortadan kaldırmaya yönelik eylem. Plan yapmak, zaman yönetmek, yardım istemek.
• Duygu odaklı başa çıkma: Stresin yarattığı duygusal gerilimi azaltmaya yönelik. Nefes egzersizi, spor, arkadaşlarla konuşmak.
• Sağlıklı yollar: Düzenli uyku ve beslenme, egzersiz, sosyal destek, gevşeme egzersizleri, zaman yönetimi.
• Sağlıksız yollar: Kaçınma, madde ve alkol kullanımı, aşırı yeme ya da hiç yememe.

4. Savunma mekanizmaları

Kaygıyı azaltmak için bilinçdışı kullanılan, gerçeği çarpıtan ruhsal yöntemlerdir (Freud, Anna Freud).

• Bastırma: Acı verici duygu ve anıların bilinçdışına itilmesi.
• Yadsıma (inkâr): Gerçeği kabul etmemek.
• Yansıtma: Kendi kabul edilemez duygusunu başkasına atfetmek. "Ben ona kızgın değilim, o bana kızgın."
• Yer değiştirme: Duyguyu asıl kaynağından başka bir hedefe yöneltmek. İşyerinde azar yiyip evde eşine kızmak.
• Yüceltme: Kabul edilemez dürtüleri toplumca değerli bir etkinliğe çevirmek. Saldırgan dürtüleri sporla boşaltmak.
• Gerileme: Daha ilkel davranışlara dönmek. Büyük çocuğun yeniden parmak emmesi.
• Mantığa bürüme (rasyonalizasyon): Başarısızlığa makul görünen bir gerekçe bulmak.
• Özdeşim: Güçlü birine benzeyerek kendini güvende hissetmek.

5. Ruhsal bozukluklar

• Kaygı bozuklukları: Aşırı ve sürekli kaygı. Panik bozukluğu, sosyal fobi, özgül fobiler, yaygın kaygı bozukluğu.
• Duygudurum bozuklukları: Depresyon (süregelen üzüntü, ilgi kaybı), bipolar bozukluk (ruh hâlinin iniş çıkışları).
• Şizofreni: Düşünce, algı ve davranışta ciddi bozulma. Varsanılar ve sanrılar.
• Madde ve bağımlılık bozuklukları.
• Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB).
• Yeme bozuklukları, uyku bozuklukları.

Ruhsal bozukluk "delilik" ya da irade zayıflığı değildir. Tedavi edilebilir sağlık sorunudur. Damgalama (etiketleme) tedaviyi geciktirir.

6. Psikolojik yardım

• Psikiyatrist: Tıp doktorudur. Ruhsal bozuklukları tanılar ve ilaç tedavisi uygular.
• Psikolog (klinik psikolog): Psikoloji eğitimi almış uzmandır. Değerlendirme ve psikoterapi yapar, ilaç yazamaz.
• Psikolojik danışman (rehber öğretmen): Okullarda öğrencilere rehberlik eder.
• Psikoterapi türleri: Bilişsel davranışçı terapi, psikanalitik terapi, insan merkezli terapi, aile terapisi.
• Koruyucu ruh sağlığı: Erken fark etme, eğitim, sosyal destek, stres yönetimi. Kriz anlarında 182 (MHRS), 112 ve ALO 183 gibi hatlara başvurulabilir.

7. Sık yapılan hatalar

• Ruh sağlığını yalnızca hastalığın olmaması sanmak.
• Psikolog ile psikiyatristi karıştırmak. İlaç yazma yetkisi yalnızca psikiyatristtedir.
• Savunma mekanizmalarını bilinçli seçilen davranışlar sanmak.
• Olumlu stresi (eustres) yok saymak.
• Ruhsal bozukluğu karakter zayıflığı sanmak.

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.