Psikolojinin Temel Süreçleri

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir müziği duyduğumuzda ya da bir yüzü gördüğümüzde beynimizde neler olur? Uyurken neden rüya görürüz? Bizi harekete geçiren şey nedir? Bu konuda duyum ve algıyı, algı ilkelerini (Gestalt), dikkati, bilinci ve uykuyu, güdüleri (Maslow) ve duyguları öğreneceksin.

1. Duyum ve algı

• Duyum: Duyu organlarının uyarıcıları alıp sinirsel sinyale çevirmesidir. Ham, anlamsız veri. Beş duyu: görme, işitme, koku, tat, dokunma.
• Algı: Duyumların beyinde anlamlandırılması ve yorumlanmasıdır. Geçmiş deneyim, beklenti ve dikkat algıyı etkiler.
• Duyusal eşik: Bir uyarıcının fark edilmesi için gereken en küçük şiddet (mutlak eşik).
• Duyusal uyum: Aynı uyarıcıya uzun süre maruz kalınca duyarlılığın azalması. Parfüm kokusunun bir süre sonra fark edilmemesi.

2. Algı ilkeleri (Gestalt)

Gestalt psikologları algının parçaların toplamı olmadığını, bütün olarak örgütlendiğini gösterdi.

• Yakınlık: Birbirine yakın nesneler bir grup olarak algılanır.
• Benzerlik: Benzer nesneler bir arada algılanır.
• Süreklilik: Kesintisiz akan çizgiler tercih edilir.
• Tamamlama (kapalılık): Eksik şekiller zihinde tamamlanır.
• Şekil-zemin ayrımı: Algıda bir nesne (şekil) arka plandan (zemin) ayrılır.
• Algısal sabitlik: Nesnelerin uzaklık ya da ışık değişse bile aynı boyut ve renkte algılanması.
• Algısal yanılsama: Müller-Lyer yanılsaması gibi, fiziksel gerçeklikle algının uyuşmaması.

3. Dikkat

Zihnin belirli bir uyarıcıya yönelmesi ve diğerlerini göz ardı etmesidir. Sınırlıdır.

• Seçici dikkat: Kalabalıkta bir sohbeti takip edebilmek (kokteyl partisi etkisi).
• Bölünmüş dikkat: Aynı anda birden fazla işe dikkat vermek. Zordur.
• Sürdürülen dikkat: Uzun süre aynı işe odaklanmak.

4. Bilinç ve uyku

• Bilinç: Kişinin kendisinin ve çevresinin farkında olma hâlidir. Bilinç durumları: Uyanıklık, uyku, rüya, hipnoz, meditasyon.
• Uyku evreleri: 1-4. evreler (NREM, giderek derinleşen uyku) ve REM (hızlı göz hareketleri) evresi. Bir uyku döngüsü yaklaşık 90 dakikadır, gece boyu birkaç kez tekrarlanır.
• Rüya: Rüyaların çoğu REM evresinde görülür. REM'de beyin çok etkindir, kaslar ise gevşektir.
• Uyku işlevleri: Dinlenme, bellekte pekiştirme, bağışıklık.
• Uyku bozuklukları: İnsomnia (uykusuzluk), uyku apnesi, narkolepsi.

5. Güdüler (motivasyon)

Güdü, davranışı başlatan, yönlendiren ve sürdüren içsel güçtür.

• Fizyolojik güdüler: Açlık, susuzluk, uyku, cinsellik. Doğuştan gelir.
• Psikolojik ve sosyal güdüler: Başarı, ait olma, güç, onay. Sonradan öğrenilir.
• İçsel güdülenme: Faaliyetin kendisinden zevk almak. Dışsal güdülenme: Ödül ya da ceza gibi dış etkenler.

Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi (aşağıdan yukarıya):

1. Fizyolojik ihtiyaçlar (yeme, içme, uyku, barınma).
2. Güvenlik ihtiyacı.
3. Ait olma ve sevgi ihtiyacı.
4. Saygınlık ihtiyacı.
5. Kendini gerçekleştirme ihtiyacı.

Alt basamaktaki ihtiyaçlar karşılanmadan üst basamak güdü olarak öne çıkmaz.

6. Duygular

Duygu, bir olaya karşı oluşan öznel yaşantı, bedensel tepki ve davranış bütünüdür.

• Üç bileşen: Bilişsel (düşünce ve yorum), fizyolojik (kalp atışı, terleme), davranışsal (yüz ifadesi, hareket).
• Temel duygular: Mutluluk, üzüntü, korku, öfke, şaşkınlık, tiksinme.
• Kuramlar: James-Lange kuramı (önce bedensel tepki, sonra duygu), Cannon-Bard kuramı (aynı anda), bilişsel değerlendirme kuramı (yorum belirler).
• Duygusal zekâ: Kendi ve başkalarının duygularını tanıma ve yönetme becerisi.

7. Sık yapılan hatalar

• Duyum ile algıyı karıştırmak. Duyum ilk tepki, algı yorumlamadır.
• Rüyaların yalnızca derin uykuda görüldüğünü sanmak. Çoğu REM evresindedir.
• Maslow basamaklarının sırasını karıştırmak. En altta fizyolojik ihtiyaçlar vardır.
• Dikkati sınırsız sanmak. Aynı anda çok sınırlı sayıda uyarıcıya odaklanılabilir.
• Duygunun yalnızca bedensel bir tepki olduğunu sanmak. Bilişsel bileşen de vardır.

8. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.