Bu konuda ne öğreneceksin
Bir köpek zil sesini duyunca neden salya salgılar? Bir çocuk gördüğü davranışı nasıl taklit eder? Dün öğrendiğini neden bugün hatırlayamazsın? Öğrenme, yaşantı yoluyla davranışta ortaya çıkan kalıcı değişikliktir. Bu konuda öğrenme kuramlarını (klasik koşullanma, edimsel koşullanma, sosyal öğrenme, bilişsel öğrenme), belleğin yapısını ve işleyişini, unutmayı ve düşünme türlerini öğreneceksin.
Hedefler
- Öğrenmeyi tanımlamak ve olgunlaşmadan ayırmak.
- Klasik koşullanmanın öğelerini örnekle göstermek.
- Edimsel koşullanma ve pekiştirmeyi açıklamak.
- Sosyal ve bilişsel öğrenmeyi ayırt etmek.
- Bellek türlerini ve evrelerini sıralamak.
- Unutma nedenlerini ve düşünme türlerini söylemek.
1. Öğrenme
Öğrenme, yaşantı ve deneyim sonucunda davranışta oluşan göreli olarak kalıcı değişikliktir. Yorgunluk, ilaç ve olgunlaşma (yürümeyi sinir sisteminin gelişimiyle öğrenme) gibi geçici ya da biyolojik değişimler öğrenme sayılmaz.
2. Klasik koşullanma (Pavlov)
Nötr bir uyarıcının, doğal tepki oluşturan bir uyarıcıyla birlikte verilerek aynı tepkiyi oluşturur hâle gelmesidir.
- Koşulsuz uyarıcı (KSU): Doğal tepki yaratan. Yemek.
- Koşulsuz tepki (KST): Doğal tepki. Yemeği görünce salya salgılama.
- Nötr uyarıcı: Başlangıçta tepki yaratmayan. Zil sesi.
- Koşullu uyarıcı (KU): Öğrenmeden sonra tepki yaratan zil sesi.
- Koşullu tepki (KT): Zil sesine karşı salya salgılama.
Süreçler: Edinim (koşullanmanın kurulması), sönme (koşullu uyarıcı pekiştirilmezse tepkinin azalması), kendiliğinden geri gelme, genelleme (benzer uyarıcılara tepki), ayırt etme. Korkuların ve fobilerin oluşumu klasik koşullanmayla açıklanır.
3. Edimsel (işlemsel) koşullanma (Thorndike, Skinner)
Davranışın sonuçlarına göre artması ya da azalmasıdır.
- Pekiştirme: Davranışın tekrar olasılığını artırır. Olumlu pekiştirme (ödül vermek) ve olumsuz pekiştirme (hoş olmayan bir durumu ortadan kaldırmak). Olumsuz pekiştirme ceza değildir.
- Ceza: Davranışın tekrar olasılığını azaltır.
- Pekiştirme tarifeleri: Sürekli ve aralıklı pekiştirme. Aralıklı pekiştirme davranışın sönmesini geciktirir.
- Thorndike'ın etki yasası: Sonucu hoş olan davranışlar tekrarlanır.
4. Sosyal ve bilişsel öğrenme
- Sosyal (gözlemsel) öğrenme (Bandura): Başkasının davranışını gözleyerek ve model alarak öğrenme. Pekiştirmeye gerek duymaz. Bobo bebek deneyi (çocuklar yetişkinin saldırgan davranışını taklit etti).
- Kavrayarak (sezgisel) öğrenme (Köhler): Problemin öğelerini birden görüp çözüme ulaşmak ("aha" anı).
- Gizil öğrenme ve bilişsel harita (Tolman): Ödül olmasa da zihinsel harita oluşturma.
5. Bellek
Bellek, bilginin kodlanması, depolanması ve geri çağrılması sürecidir.
Atkinson ve Shiffrin'in bellek modeli:
- Duyusal bellek: Uyarıcıların birkaç saniye saklandığı kısa depo.
- Kısa süreli bellek: Dikkat edilen bilgiler. Kapasitesi yaklaşık 7 ± 2 birimdir, süresi 20 ile 30 saniyedir. Tekrar ve gruplama ile uzatılır.
- Uzun süreli bellek: Sınırsız kapasiteli, kalıcı depo. Açık (bildirimsel) bellek: Olaylar (epizodik) ve bilgiler (anlamsal). Örtük (bildirimsel olmayan) bellek: Beceriler (bisiklete binmek), alışkanlıklar.
Etkili depolama: Anlamlandırma, tekrar, örgütleme, ilişkilendirme, imgeleme.
6. Unutma
- Ebbinghaus unutma eğrisi: Öğrenmeden hemen sonra unutma hızlıdır, zamanla yavaşlar. Tekrar yapıldıkça eğri yavaş düşer.
- Nedenler:
- İz silinmesi (bozulma): Zamanla bellek izinin zayıflaması.
- Girişim: Yeni bilgi eskiyi (geriye etkili), eski bilgi yeniyi (ileriye etkili) engeller.
- Güdülenmiş unutma (bastırma): Acı verici anıların bilinçdışına itilmesi.
- Geri çağırma ipuçlarının eksikliği: Bilgi depoda vardır ama ulaşılamaz (dilimin ucunda).
- Amnezi: Ciddi bellek kaybı.
7. Düşünme
- Kavramlar: Düşünmenin yapı taşları.
- Problem çözme: Deneme-yanılma, algoritma (adım adım kesin çözüm), sezgisel (kısa yol), kavrayış. Fonksiyonel bağlılık çözüm bulmayı zorlaştırabilir.
- Akıl yürütme: Tümdengelim ve tümevarım.
- Yaratıcı düşünme: Özgün ve yararlı çözümler üretme. Iraksak düşünme (çok çözüm), yakınsak düşünme (tek doğru çözüm).
- Karar verme: Seçenekler arasından seçim.
- Üstbilişsel düşünme: Kişinin kendi düşünmesini izlemesi ve yönetmesi.
8. Sık yapılan hatalar
- Olumsuz pekiştirmeyi ceza sanmak. Olumsuz pekiştirme davranışı artırır, ceza azaltır.
- Klasik koşullanmayı davranışın sonucuna bağlı sanmak. O, uyarıcılar arasındaki ilişkiye bağlıdır.
- Kısa süreli belleği sınırsız sanmak. Kapasitesi yaklaşık 7 ± 2 birimdir.
- Unutmayı yalnızca zamanla ilişkilendirmek. Girişim ve bastırma da vardır.
- Olgunlaşmayı öğrenme saymak.
9. Konuyu toparla
| Kavram | Kısa not |
|---|---|
| Klasik koşullanma | Pavlov, uyarıcı-uyarıcı |
| Edimsel koşullanma | Skinner, davranış-sonuç |
| Sosyal öğrenme | Bandura, model alma |
| Kısa süreli bellek | 7 ± 2 birim |
| Uzun süreli bellek | Sınırsız ve kalıcı |
| Girişim | Bilgilerin birbirini engellemesi |
Mini test
Soru 1
Zil sesiyle yemeğin birlikte verildiği bir köpeğin yalnızca zil sesini duyunca salya salgılaması klasik koşullanmadaki hangi öğeye örnektir?
- AKoşulsuz uyarıcı
- BKoşullu tepki
- CKoşulsuz tepki
- DNötr uyarıcı
- EOlumlu pekiştirme
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Zil sesi öğrenme sonrasında koşullu uyarıcı olmuştur.
- Zile verilen salya salgılama tepkisi öğrenilmiştir ve koşullu tepkidir. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A yemek / C yemeğe verilen doğal tepki / D koşullanmadan önceki zil / E edimsel koşullanma kavramı.
Soru 2
Bir çocuğun, izlediği çizgi filmdeki kahramanın davranışını taklit etmesi aşağıdaki öğrenme türlerinden hangisiyle açıklanır?
- AKlasik koşullanma
- BEdimsel koşullanma
- CDeneme-yanılma
- DSosyal öğrenme
- EKavrayarak öğrenme
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Başkasını gözleyerek ve model alarak öğrenme, Bandura'nın sosyal öğrenme kuramıdır.
- Bobo bebek deneyi bu duruma örnektir. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A uyarıcıların eşleşmesi / B davranışın sonucu / C tekrarlı denemeler / E ani çözüm.
Soru 3
Kısa süreli belleğin kapasitesi yaklaşık kaç birimdir?
- A5 ile 9
- B1 ile 2
- C20 ile 30
- D100 ile 200
- ESınırsızdır
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Miller'a göre kısa süreli bellek yaklaşık 7 ± 2 birim bilgiyi tutabilir.
- Yani 5 ile 9 arası. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B çok az / C süre (saniye) / D uzun süreli bellekle karıştırma / E uzun süreli belleğin özelliği.
Soru 4
Yeni öğrenilen bilginin daha önce öğrenilen bilginin hatırlanmasını güçleştirmesine ne ad verilir?
- ABozulma
- BBastırma
- CGirişim
- DKodlama
- EPekiştirme
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Öğrenilen bilgilerin birbirini engellemesine girişim denir.
- Yeni bilginin eskisini engellemesi geriye etkili girişimdir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A zamanla iz silinmesi / B acı anıların itilmesi / D bilgiyi belleğe işleme / E davranışı artırma.
Kendini dene
Kendini dene
Klasik koşullanmayı kim bulmuştur?
Pavlov.
Olumlu pekiştirmenin etkisi nedir?
Davranışın tekrar olasılığını artırır.
Bobo bebek deneyi hangi öğrenmeyi gösterir?
Sosyal (gözlemsel) öğrenme.
Bellek evreleri hangi sıradadır?
Duyusal, kısa süreli, uzun süreli.
Unutma eğrisinin yavaş düşmesi için ne yapılmalıdır?
Tekrar.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.