Bu konuda ne öğreneceksin
Neden bazı toplumlarda insanlar erken evlenir, bazılarında geç? İntihar oranları neden ülkeden ülkeye farklıdır? Bu sorular tek bir kişinin değil, toplumun işleyişiyle ilgilidir. Sosyoloji, toplumu, toplumsal olguları ve toplumsal ilişkileri bilimsel yöntemlerle inceleyen bilimdir. Bu konuda sosyolojinin doğuşunu ve kurucularını, konusunu ve yöntemlerini, toplumsal olgunun özelliklerini, sosyolojinin diğer bilimlerle ilişkisini ve temel sosyolojik yaklaşımları öğreneceksin.
Hedefler
- Sosyolojiyi tanımlamak ve konusunu söylemek.
- Sosyolojinin doğuşundaki tarihsel koşulları sıralamak.
- Comte, Durkheim, Weber, Marx, İbn Haldun ve Ziya Gökalp'ın katkısını eşleştirmek.
- Toplumsal olgunun özelliklerini açıklamak.
- Sosyolojik araştırma yöntemlerini ayırt etmek.
- İşlevselcilik, çatışma ve sembolik etkileşimcilik yaklaşımlarını karşılaştırmak.
1. Sosyoloji nedir
Sosyoloji, insan toplumlarını, toplumsal ilişkileri, kurumları ve toplumsal değişmeyi inceleyen bilimdir. "Sosyoloji" sözcüğünü ilk kez Auguste Comte kullandı (Latince socius, arkadaş ve Yunanca logos, bilim).
Konusu: Toplumsal olgular ve toplumsal ilişkiler. Birey tek başına değil, toplum içinde ve toplumla etkileşim hâlinde incelenir.
2. Doğuşu
Sosyolojinin doğuşunda etkili olan gelişmeler:
- Sanayi Devrimi: Kentleşme, işçi sınıfı, toplumsal sorunlar.
- Fransız İhtilali: Siyasi ve toplumsal düzenin değişmesi.
- Aydınlanma: Bilimsel ve akılcı düşünce.
- Doğa bilimlerinin başarısı: Toplumun da bilimsel yöntemle incelenebileceği düşüncesi.
Öncü: İbn Haldun (14. yüzyıl). Mukaddime'de toplumların yükseliş ve çöküşünü asabiyet gibi toplumsal olgularla açıkladı.
3. Kurucular ve önemli isimler
- Auguste Comte: Sosyoloji terimini ilk kullanan. Pozitivizm. Toplum bilimsel yöntemle incelenmelidir.
- Herbert Spencer: Toplumu organizmaya benzetti, evrim.
- Karl Marx: Sınıf çatışması ve ekonomik yapı. Çatışma kuramı.
- Emile Durkheim: Sosyolojiyi bağımsız bilim yaptı. Toplumsal olgu. Sosyolojik Yöntemin Kuralları ve İntihar eserleri.
- Max Weber: Anlayıcı sosyoloji. Toplumsal eylemin anlamı. Bürokrasi.
- Georg Simmel, George Herbert Mead. Etkileşim.
- Ziya Gökalp: Türk sosyolojisinin kurucusu. Kültür ve medeniyet ayrımı.
4. Toplumsal olgu
Durkheim'a göre toplumsal olgu, bireyin dışında var olan ve bireye dışarıdan baskı uygulayan davranış, düşünce ve hissetme biçimleridir.
Özellikleri:
- Bireyin dışındadır. Birey doğmadan önce de vardır.
- Zorlayıcıdır. Uyulmadığında yaptırım (kınama, ceza) vardır.
- Geneldir. Toplumun çoğunluğunda görülür.
- Tarihseldir. Zamanla değişir.
- Toplumsaldır. Bireysel değil, toplumsal köken taşır.
Örnekler: Dil, gelenek, hukuk kuralları, selamlaşma biçimleri, moda.
5. Sosyolojinin yöntemleri
- Gözlem: Katılımlı (araştırmacı topluluğun içinde yaşar) ve katılımsız gözlem.
- Anket: Çok sayıda kişiye standart sorular.
- Görüşme (mülakat): Derinlemesine bilgi.
- İstatistik ve belge incelemesi: Sayısal veri, tarihî belgeler. Durkheim'ın intihar çalışması istatistiğe dayanır.
- Deney: Toplumsal olgularda sınırlı kullanılır. Etik ve uygulama güçlüğü vardır.
- Karşılaştırma (tarihsel yöntem): Toplumları ve dönemleri karşılaştırma.
Sosyolojide nesnellik: Araştırmacı değer yargılarından uzak durmaya çalışır.
6. Sosyolojinin diğer bilimlerle ilişkisi
- Psikoloji: Bireyin davranışını inceler. Sosyoloji toplumsal olguları inceler.
- Tarih: Geçmişi inceler. Sosyoloji genelleme yapar.
- Antropoloji: Kültürleri inceler.
- İktisat, siyaset bilimi, hukuk: Toplumun belirli alanlarını inceler.
Alt dalları: Aile, kent, kır, eğitim, din, siyaset, hukuk, sanat, bilgi, iş ve sağlık sosyolojisi.
7. Sosyolojik yaklaşımlar
- İşlevselcilik (Durkheim, Parsons): Toplum, parçaları birbirini tamamlayan bir bütündür. Kurumların işlevi vardır.
- Çatışma kuramı (Marx): Toplum, sınıflar arası çıkar çatışmasıyla şekillenir.
- Sembolik etkileşimcilik (Mead, Blumer): Toplum, bireylerin sembollerle etkileşimiyle oluşur. Benlik toplumsal etkileşimden doğar.
8. Sık yapılan hatalar
- Sosyolojiyi psikolojiyle karıştırmak. Psikoloji bireyi, sosyoloji toplumu inceler.
- "Sosyoloji" terimini Durkheim'a bağlamak. Comte kullanmıştır.
- İbn Haldun'u sosyolojinin kurucusu saymak. Öncüsüdür. Bağımsız bilim olarak kurucusu genellikle Comte ve Durkheim kabul edilir.
- Toplumsal olguyu bireysel bir deneyim sanmak. Bireyin dışındadır.
- Sosyolojinin yalnızca anketle çalıştığını sanmak.
9. Konuyu toparla
| İsim | Katkı |
|---|---|
| Comte | Sosyoloji adını koydu, pozitivizm |
| Durkheim | Toplumsal olgu, işlevselcilik |
| Weber | Anlayıcı sosyoloji |
| Marx | Sınıf çatışması |
| İbn Haldun | Öncü, Mukaddime |
| Ziya Gökalp | Türk sosyolojisi |
Mini test
Soru 1
"Sosyoloji" terimini ilk kez kullanan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- ADurkheim
- BComte
- CWeber
- DMarx
- Eİbn Haldun
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Auguste Comte, sosyoloji sözcüğünü ilk kez kullanan ve pozitivist toplum biliminin kurucusu olan düşünürdür.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A toplumsal olgu / C anlayıcı sosyoloji / D çatışma kuramı / E sosyolojinin öncüsü.
Soru 2
Durkheim'a göre toplumsal olgunun temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- ABireyin dışında olması ve bireye baskı uygulaması
- BYalnızca bireyin kendi düşünceleri olması
- CDoğuştan getirilmesi
- DYalnızca bir kişide görülmesi
- EHiçbir zaman değişmemesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Toplumsal olgular bireyin dışındadır, onu zorlar ve geneldir.
- Dil ve gelenekler bu duruma örnektir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B, C, D bireysel özellikler / E toplumsal olgular zamanla değişir.
Soru 3
Türk sosyolojisinin kurucusu kabul edilen düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- AZiya Gökalp
- BNamık Kemal
- CAhmet Cevdet Paşa
- DMehmet Akif Ersoy
- EYahya Kemal Beyatlı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Ziya Gökalp, kültür ve medeniyet ayrımını yapan ve Türk sosyolojisini kuran düşünürdür.
- Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B Tanzimat yazarı / C tarihçi ve devlet adamı / D şair / E şair.
Soru 4
Bir sosyoloğun, incelediği topluluğun içinde yaşayarak elde ettiği veriye dayanan araştırma yöntemi aşağıdakilerden hangisidir?
- AAnket
- BDeney
- CKatılımlı gözlem
- Dİstatistik
- EBelge incelemesi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Katılımlı gözlemde araştırmacı incelediği topluluğun içine girer.
- Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A standart soru formu / B kontrollü değişim / D sayısal veri / E yazılı kaynak.
Kendini dene
Kendini dene
Sosyoloji terimini kim kullandı?
Comte.
Toplumsal olgunun iki özelliğini söyle.
Bireyin dışında olması ve zorlayıcı olması.
Türk sosyolojisinin kurucusu kimdir?
Ziya Gökalp.
Sosyolojinin öncüsü olan İslam düşünürü kimdir?
İbn Haldun.
Weber'in yaklaşımının adı nedir?
Anlayıcı sosyoloji.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.