Bu konuda ne öğreneceksin
Hiç kimse toplumsal davranışları doğuştan bilmez. Selamlaşmayı, sırada beklemeyi, bir bayramı kutlamayı sonradan öğreniriz. Birey ile toplum karşılıklı birbirini şekillendirir. Bu konuda toplumsallaşmayı, statü ve rolü, toplumsal grupları, norm türlerini, toplumsal kontrolü ve sapmayı öğreneceksin.
Hedefler
- Toplumsallaşmayı ve toplumsallaşma kurumlarını açıklamak.
- Statü ve rol kavramlarını örneklerle ayırt etmek.
- Birincil ve ikincil grupları karşılaştırmak.
- Norm türlerini (gelenek, ahlak, görgü, hukuk) sıralamak.
- Toplumsal kontrol ve sapma kavramlarını yorumlamak.
1. Toplumsallaşma
Toplumsallaşma, bireyin içinde yaşadığı toplumun değerlerini, normlarını, rollerini ve davranış kalıplarını öğrenip benimsemesi sürecidir. Yaşam boyu sürer.
- Birincil toplumsallaşma: Çocukluk dönemi. Aile en etkili kurumdur.
- İkincil toplumsallaşma: Okul, akran grubu, iş yeri, medya, din kurumları.
- Toplumsallaşma kurumları: Aile, okul, akran grubu, kitle iletişim araçları, din, iş yeri.
- Benlik: Cooley'in "ayna benlik" kavramına göre kişi kendini başkalarının gözünden gördüğü gibi algılar. Mead'e göre benlik toplumsal etkileşimde oluşur.
2. Statü ve rol
- Statü: Bireyin toplumdaki konumudur. Öğrenci, öğretmen, anne, doktor.
- Atanmış statü: Doğuştan ya da kişinin çabası dışında kazanılır. Cinsiyet, yaş, soy.
- Kazanılmış statü: Çaba ve eğitimle elde edilir. Mühendis, öğretmen, başkan.
- Rol: Statünün gerektirdiği, toplumun beklediği davranışlardır. Öğretmen statüsünün rolü ders vermektir.
- Rol çatışması: Aynı kişinin birden fazla rolünün gereklerinin çelişmesi. Çalışan bir annenin iş ve ev sorumlulukları arasında kalması.
3. Toplumsal gruplar
- Birincil grup: Üyelerin yüz yüze, duygusal bağlarla birbirine bağlı olduğu küçük gruplar. Aile, yakın arkadaşlar. Üyelik doğal, ilişkiler samimidir.
- İkincil grup: Üyelerin resmî, geçici ve amaca dayalı ilişkiler kurduğu daha büyük gruplar. Okul sınıfı, şirket, dernek, siyasi parti. Kurallar yazılıdır.
- İç grup ve dış grup: "Biz" ve "onlar" ayrımı.
4. Normlar
Norm, toplumun üyelerinden beklediği davranış kurallarıdır. Yaptırımın gücü ve niteliği farklıdır.
- Gelenek ve görenek: Toplumun uzun süre uyguladığı davranışlar. Yaptırımı toplumsal baskı ve kınamadır.
- Ahlak kuralları: İyi ve kötüye dair değerler. Yaptırımı vicdan ve toplumsal tepkidir.
- Görgü kuralları: Nezaket ve davranış inceliği. Yaptırımı hafif tepki.
- Din kuralları: Dinî inançlara dayanır. Yaptırımı kişinin inancına göredir.
- Hukuk kuralları: Devletin koyduğu ve zorlayıcı yaptırımı olan yazılı kurallar. Yaptırımı ceza ve tazminattır. En belirgin yaptırım hukukta bulunur.
- Moda: Geçici davranış kalıpları.
5. Toplumsal kontrol ve sapma
- Toplumsal kontrol: Toplumun üyelerini normlara uymaya yönlendirme mekanizmasıdır.
- Biçimsel (resmî) kontrol: Polis, mahkeme, okul disiplini, kanunlar.
- Biçimsel olmayan kontrol: Aile, komşuluk, arkadaş çevresi, kınama, dışlama, takdir.
- Yaptırım: Normlara uyanı ödüllendiren ya da uymayanı cezalandıran tepki.
- Sapma: Toplumun norm ve beklentilerinden ayrılan davranıştır. Sapma kültürden kültüre ve çağdan çağa değişebilir. Suç, hukuk kurallarının ihlalidir.
- Sapmanın nedenleri: Toplumsallaşma eksikliği, yoksulluk, çevre etkisi, etiketleme, norm çatışması.
6. Sık yapılan hatalar
- Statü ile rolü karıştırmak. Statü konum, rol davranıştır.
- Aileyi ikincil grup saymak. Aile birincil gruptur.
- Her normun yaptırımını yasa sanmak. Yasal yaptırım yalnızca hukukta bulunur.
- Sapmayı mutlak kötü davranış sanmak. Toplumun normlarına göre tanımlanır.
- Toplumsallaşmayı yalnızca çocukluk dönemine bağlamak. Yaşam boyu sürer.
7. Konuyu toparla
| Kavram | Kısa not |
|---|---|
| Toplumsallaşma | Toplumun değer ve normlarını öğrenme |
| Atanmış statü | Doğuştan |
| Kazanılmış statü | Çaba ile |
| Rol | Statünün gerektirdiği davranış |
| Birincil grup | Yüz yüze, duygusal bağ |
| Hukuk | Zorlayıcı, resmî yaptırım |
Mini test
Soru 1
Bireyin içinde yaşadığı toplumun değer, norm ve davranış kalıplarını öğrenip benimsemesi sürecine ne ad verilir?
- AToplumsal değişme
- BKültürel yayılma
- CToplumsal hareketlilik
- DToplumsallaşma
- EToplumsal sapma
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Toplumsallaşma, bireyin toplumun bir üyesi olmayı öğrenmesidir.
- Aile, okul ve akran grubu bu sürecin başlıca kurumlarıdır. Doğru cevap D.
Diğer şıklar: A toplumda zamanla olan değişim / B bir kültür ögesinin başka topluma geçmesi / C statü değişimi / E normlardan ayrılma.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi kazanılmış statüye örnektir?
- AKız çocuğu olmak
- BYaşlı olmak
- CKardeş olmak
- DErkek olmak
- EMühendis olmak
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Kazanılmış statü eğitim ve çabayla elde edilir.
- Mühendis olmak bunun örneğidir. Diğer şıklar doğuştan ya da kişinin çabası dışında kazanılan atanmış statülerdir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A, B, C, D atanmış statü.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi birincil gruplar için söylenebilir?
- AÜyeler arası ilişkiler resmî ve geçicidir.
- BÇok büyük kalabalıklardan oluşur.
- CKuralları yazılı ve katıdır.
- DÜyelik bir sözleşmeyle gerçekleşir.
- EÜyeler arası ilişkiler yüz yüze ve duygusaldır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Birincil gruplar küçüktür ve yüz yüze, samimi ilişkilere dayanır. Aile bunun tipik örneğidir.
- Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A, B, C, D ikincil grupların özellikleri.
Soru 4
Aşağıdaki norm türlerinden hangisinin yaptırımı devlet tarafından uygulanan resmî ve zorlayıcı bir yaptırımdır?
- AHukuk kuralları
- BGörgü kuralları
- CGelenekler
- DAhlak kuralları
- EModalar
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Hukuk kuralları devletin koyduğu ve cezai yaptırımı olan yazılı kurallardır.
- Diğer normların yaptırımı toplumsal tepki ya da vicdandır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B nezaket kuralı / C toplumsal baskı / D vicdan / E geçici davranış kalıbı.
Kendini dene
Kendini dene
Toplumsallaşmanın en etkili ilk kurumu hangisidir?
Aile.
Statünün gerektirdiği davranışlara ne denir?
Rol.
Okul sınıfı hangi grup türüne örnektir?
İkincil grup.
Yaptırımı resmî olan norm türü hangisidir?
Hukuk kuralları.
Norm ve beklentilerden ayrılan davranışa ne denir?
Sapma.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.