Bu konuda ne öğreneceksin
Orta Çağ'ın dinî otoritesinden sonra Avrupa'da akıl ve deneyim yeniden merkeze alındı. Rönesans, Reform ve bilimsel gelişmeler yeni bir düşünce ortamı yarattı. 17. yüzyılda bilginin kaynağı konusunda iki büyük akım ortaya çıktı: rasyonalizm (akılcılık) ve empirizm (deneycilik). Bu konuda Rönesans ve hümanizmi, Bacon, Descartes, Spinoza, Leibniz, Hobbes, Locke ve Berkeley'i ve rasyonalizm ile empirizmin farklarını öğreneceksin.
Hedefler
- Rönesans ve hümanizmin felsefeye etkisini açıklamak.
- Rasyonalizm ve empirizmi bilginin kaynağı açısından karşılaştırmak.
- Descartes'ın yöntemli kuşkusunu ve cogito ilkesini yorumlamak.
- Bacon ve Locke'un deneye dayalı bilgi anlayışını söylemek.
- Spinoza, Leibniz ve Berkeley'in görüşlerini eşleştirmek.
1. Rönesans ve Reform
- Rönesans (15. ve 16. yüzyıl): İtalya'da başladı. İnsan, doğa ve bilim merkezli düşünce. Eski Yunan ve Roma eserleri yeniden okundu. Hümanizm: İnsanın değeri ve aklı vurgulandı.
- Machiavelli: Hükümdar eserinde siyaseti ahlak ve dinden ayırdı. Güç ve çıkar ilişkilerini çözümledi.
- Reform: Dinî otoriteyi sorguladı (Luther, 1517).
- Bilimsel gelişmeler: Kopernik (Güneş merkezli sistem), Galileo ve Kepler. Doğa matematikle ve deneyle incelenmeye başlandı. Aristoteles fiziği ve kilise otoritesi sarsıldı.
2. Bacon (1561-1626)
- Empirizmin öncüsü. "Bilgi güçtür."
- Novum Organum: Aristoteles'in kıyas yerine tümevarıma dayanan yeni yöntem.
- Idoller (yanılgılar): Zihni yanıltan engeller. Soy, mağara, çarşı (dil) ve tiyatro idolleri. Önyargılardan arınmak gerekir.
- Deney ve gözlemle doğa yasalarına ulaşılır.
3. Rasyonalizm
Descartes (1596-1650): Rasyonalizmin kurucusu.
- Yöntemli kuşku: Doğruluğundan emin olmadığı her şeyden kuşku duyar. Duyular aldatabilir.
- Cogito ergo sum ("Düşünüyorum, öyleyse varım"): Kuşku duyan düşünce vardır, bu kesindir. İlk kesin bilgi budur.
- Doğuştan ideler: Tanrı, ruh, sonsuzluk gibi akılda doğuştan bulunan ideler.
- Düalizm: Töz iki türdür: düşünce (ruh) ve yer kaplama (madde).
- Matematik yöntem: Açık ve seçik doğrulardan tümdengelim.
Spinoza (1632-1677):
- Tek töz vardır. O da Tanrı ya da doğadır (monizm ve panteizm).
- Ethica eserinde geometrik yöntemle ahlak ve metafizik.
Leibniz (1646-1716):
- Evren sayısız monaddan (bölünemez, ruhsal birimler) oluşur.
- Yeter sebep ilkesi. Mümkün dünyaların en iyisinde yaşıyoruz.
4. Empirizm
Hobbes (1588-1679): Materyalist, mekanist. Toplum sözleşmesi: Doğal durumda "insan insanın kurdudur." Güvenlik için güçlü devlet gerekir (Leviathan).
Locke (1632-1704):
- Boş levha (tabula rasa): Zihin doğuşta boştur. Doğuştan idelere karşı çıktı. Bilgi deneyimden gelir (duyum ve düşünme).
- Siyaset: Doğal haklar (yaşam, özgürlük, mülkiyet). Sınırlı iktidar, güçler ayrılığı. Liberalizmin kurucusu sayılır.
Berkeley (1685-1753):
- "Olmak, algılanmaktır." Maddenin bağımsız varlığı yoktur. Nesneler yalnızca algılandıkları sürece vardır.
- Öznel idealizm. Empirizmi uç noktaya götürdü.
5. Rasyonalizm ve empirizm
| Rasyonalizm | Empirizm | |
|---|---|---|
| Bilginin kaynağı | Akıl | Deneyim |
| Doğuştan idea | Vardır | Yoktur |
| Yöntem | Tümdengelim | Tümevarım |
| Temsilciler | Descartes, Spinoza, Leibniz | Bacon, Locke, Berkeley, Hume |
Bu iki akımı Kant 18. yüzyılda uzlaştırmaya çalışacaktır.
6. Sık yapılan hatalar
- Bacon'ı rasyonalist saymak. Empiristtir.
- Berkeley'i rasyonalist sanmak. Deneyi vurgulayan idealisttir.
- Cogito'yu bir inanç sanmak. Yöntemli kuşkunun sonunda ulaşılan kesin bilgidir.
- Locke'un doğuştan ideleri kabul ettiğini sanmak. Reddeder.
- Spinoza'yı düalist sanmak. Tek töz kabul eder.
7. Konuyu toparla
| Düşünür | Görüş |
|---|---|
| Bacon | Tümevarım, idoller |
| Descartes | Cogito, doğuştan ide, düalizm |
| Spinoza | Tek töz, panteizm |
| Leibniz | Monad, yeter sebep |
| Hobbes | Güçlü devlet, toplum sözleşmesi |
| Locke | Boş levha, doğal haklar |
| Berkeley | Olmak algılanmaktır |
Mini test
Soru 1
"Düşünüyorum, öyleyse varım." ilkesine yöntemli kuşku sonunda ulaşan rasyonalist düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- ABacon
- BLocke
- CDescartes
- DHume
- EBerkeley
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Descartes duyuların ve bilgilerin doğruluğundan kuşku duydu. Kuşku duyan düşüncenin varlığından ise kuşku duyamadı.
- Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A empirist, tümevarım / B boş levha / D kuşkucu empirist / E olmak algılanmaktır.
Soru 2
Zihnin doğuşta boş bir levha olduğunu, bilginin deneyimden geldiğini savunan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- ADescartes
- BLocke
- CSpinoza
- DLeibniz
- EMachiavelli
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Locke doğuştan idelere karşı çıkar ve zihni boş levhaya benzetir.
- Bilgi duyum ve düşünme yoluyla edinilir. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A, C, D rasyonalist / E siyasetçi ve düşünür.
Soru 3
Bilginin güç olduğunu söyleyen ve Novum Organum'da tümevarım yöntemini savunan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- AFrancis Bacon
- BDescartes
- CSpinoza
- DBerkeley
- ELeibniz
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Bacon deney ve gözleme dayalı tümevarım yöntemini öne çıkarmıştır.
- Zihni yanıltan idolleri de eleştirmiştir. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: B, C, E rasyonalist / D idealist empirist.
Soru 4
"Olmak, algılanmaktır." ilkesini savunan düşünür aşağıdakilerden hangisidir?
- AHobbes
- BSpinoza
- CBerkeley
- DLeibniz
- EMachiavelli
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Berkeley'e göre nesneler yalnızca algılandıkları sürece vardır.
- Bu görüşe öznel idealizm denir. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: A materyalist / B tek töz / D monad / E siyaset kuramı.
Kendini dene
Kendini dene
Rasyonalizm bilginin kaynağını nerede görür?
Akılda.
Empirizm bilginin kaynağını nerede görür?
Deneyimde.
Descartes'ın temel ilkesi nedir?
Düşünüyorum, öyleyse varım.
Locke'a göre zihin doğuşta nasıldır?
Boş levhadır.
Leibniz'e göre evren neyden oluşur?
Monadlardan.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.